samedi 8 juin 2013

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°25: Jun 2013

 

Soulèu de Jun

rouino degun

Li planto e si mistèri....

Au debana di siècle, coume li gènt avien que li planto pèr se sougna , li couneissien tras que bèn, e aro , tout acò l'avèn óublida....

A l'age-mejan, praticavon la teourio di signaturo, valènt à dire di similitudo ; d'eisèmple : la dindouliero, que vous n'en ai dejà parla, countèn un la espès e jaune que semblo un pau la bilo ; alor disien que se semblo la bilo, dèu èstre bon pèr sougna lou fege. Mau-grat que siegue tÒussi, lis analiso chimico an revela que countèn de sustànci que podon èstre bono pèr lou fege. Es la memo causo pèr lou trescalan, que se dis tambèn « erbo de milo-trau, erbo de l'òli rouge, erbo de Sant-Jan,  erbo dóu muertre» Se regardas aquelo planto à contro-jour, vous semblara que si fueio soun traucado ; en realita, es de glando menudeto que countènon d'òli ; alor an sounja que devié èstre bono pèr sougna li trau, li blessaduro ( erbo dóu muertre!) Es coum'acò qu'an agu l'idèio d'alesti la famouso «  òli rouge » que dins lou tèms, tóuti avien au siéu pèr sougna li blessaduro, lis escarto, lis entre-tai, li tigno, e que sabe encaro ! Pèr alesti aquel'òli rouge, se dis que fau culi lou trescalan en flour, lou matin de la Sant-Jan, e lou faire macera tres semano de tèms au soulèu.

Mai es aqui que tout se coumplico : aquelo planto es une planto soulàri, estènt que si petalo soun jauno d'or e sis estamino semblon li rai dóu soulèu e qu'en mai d'acò la fau culi au moumen dóu soulstice d'estiéu quouro lou soulèu es à soun apougèu, aquelo planto soulàri pòu favourisa de bruladuro de la pèu ! Se dis qu'es foutousensibilisatriço. Es un paradosse, amor que sougno ço que fai veni ! Aquelo planto, que ié dison tambèn «  casso-diable » se disié que n'en falié pendoula un bouquetoun dins lis oustau o lis estable pèr s'apara di mascarié, e dins d'ùni rode, dins lou rite de la Sant-Jan, fau sauta lou fiò em'uno tijo de trescalan dins la man.

Autri-fès, li gènt èron tras que creserèu, amor que pèr un fube d'evenimen, o d'auvàri, avien gès d'esplicacioun, alor cresien à l'intervencioun di sant o di masco e s'ajudavon di planto pèr s'apara dóu demounige. I'avié l'aussènt qu'avié reputacioun de gari li pougneduro di serp verinouso, l'aïet qu'aparo di masco, di tiro-sang e meme dóu diable , l'angelico qu'escounjuro dis enmascacioun, l'artemiso qu'aparo de la malo-uiado e di marrit esperit, lou calamendrié, lou lausié e l'óulivié que vous aparon dóu fóudre ( lou tron!)

Mai anas pas sounja que i'a que li mascarié que m'agradon ! Lou mès venènt, vous parlarai di planto que soun aurioulado de santeta, li que se n'en parlo tambèn dins la Bible. E vous dirai que se n'en voulès saupre un pau mai sus la reputacioun di planto, vous counvido à veni vèire l'espousicioun boutanico que siéu en trin d'alesti pèr lou 6 dóu mes d' Óutobre à Castèu-Nòu de Gadagno.

N'en parlaren mai

Michello

 

                   image

Lou trescalan, o casso-diable, erbo de milo-trau…..

          image

Artemiso ( à gaucho) e aussènt

 

Li magnan

Ah, li magnan ! De l'abalimen de mi grand, me n'en resto qu'un souveni brusènt: lou tarabast de centeno e de milié de meisselo mordènt d'uno soulo vouès dins li fueio d'amourié.

Queto cadènci infernalo, quete galavardige pèr transfourma en tant pau de tèms aquéli belli fueio vernissado , tant grando qu'uno man, en esqueleto de nervuro!

En anant cerca bèn liuen dins ma memòri, li souveni, li sensacioun óublidado revenon à la surfàci, coume d'erso redoulant dins li prefoundour de la mar e rejitant sus lou ribeirés, augo e couquiho.

Li magnan ! Tenien tout lou secound estànci de « la curo » qu'èro l'estremita d'uno bastisso inmènso s'aubourant coum'un bàrri sus lou pendis de la colo, après agué serpateja long-tèms demié li champ de cerealo maigro e li lavandin. D'en bas, erias pivela pèr l'austerita de la bastisso que durbié au nord-ouèst pèr uno fenestro à mountant, subre mountado d'uno autro fenestro simplo, di paramen de pèiro. Se i 'entravo pèr un pountin de pèiro moussudo e desjountado ounte li coucoureleto e erbo daurado avien trouba uno terro acuiènto, acoumpagnado d'eici, d'eila de quàuqui mato d'espargoulo.

Arriva sus lou pountin, passa l'encastre de pèiro de taio, à man drecho, uno porto en bos, enormo, que sa clau tenié pas dins uno pocho. Dins aquéu grand membre bèn alena secavon cambajoun e saussissot pendoula souto un plafoun à la franceso, e à l'autre bout, li reservo de gran, entre de separacioun de gip e de bos gausi pèr de deseno e de deseno d'annado de carga e descarga de sa lourdas . En fàci d'aquelo intrado, un escalié proun delabra; d'un trau, dins la cantounado amave d'espincha lou chivau dins soun estable, just en souto.

Arriva davans la porto de la magnanarié, falié faire silènci e intra de garapachoun: li magnan que semblon gaiard soun au verai d'èstre cherescle qu'un courrènt d'èr o uno fueio umido poudien faire mouri.

Insoucitouso de ço que precedavo l'espelido di grano, troubave miraculous de li vèire, un jour, vermenoun menudet foro de si coco, au moumen meme que li jouini fueio d'amourié souto la caresso dóu soulèu fendien elo tambèn soun courset estré pèr desplega au grand jour soun verd delicat. Me figurave que l'alen printanié arriba fin qu'éli, èro vengu ié dire plan: «  Anen, es lou moumen de veni pèr coumpli voste cicle ».

E aqui coumençavo l'obro di magnanarello; li proumié jour, la culido se fasié dins lou foudau de la grand; chausissian li pu poulidi fueio, tant delicado que nòsti magnan; pièi lis un e lis àutri creissien.

Un bèu jour, hoi souspresso ! Li magnan èron tóuti paufica dóu meme biais, e un cop acabado sa preguiero, se boutavon mai à manja em'uno voio recoupado. Aqui, lis afama leissavon rèn; èro à pleno banasto de vege que falié culi la fueio, quihado sus d'escaleto, e sènso relàmbi. Pièi, de segur après un nouvèu signau, s'arrestavon mai de se nourri..

La grand m'avié menado em'elo coupa de branco de ginesto qu'alougavo sus lis estagiero en me disènt: « es lou moumen , van de segur coumença de mounta » ; coume uno proucessioun, li magnan s'encaminavon devers li branco, ounte, entre li ramo, s'anavon embarra dins si pichot nis de sedo.

Ço que me ramente perèu, es de la moulounado de pichÒti peto negro, seco coume de grano, qu'aquèli bestiouno poudien proudure; la grand li fasié toumba dis estagiero em'uno escoubeto de ginesto, e petejavon sus li mavoun coum'uno raisso.

Eici, li magnan s'abarissien pas pèr la sedo, mai pulèu pèr la « grano », valènt-à-dire sis iòu, qu'anavon prouvesi d'autris abalimen. Ansin, ai agu la chanço de vèire quàuquis un d'aquèlis estrangi parpaioun que noun podon voula pèr ana , souto li rai carenchous dóu soulèu, descurbi lou mounde acoulouri di flour e s'enebria de sa melico.

De deseno d'annado mai tard, aquelo bastisso siguènt à vendre, l'ai croumpado pèr n'en faire moun oustau; e à chasque cop que n'en franquissiéu lou lindau, chaurihave, e me semblavo d'ausi, encaro, eilamoundaut, lou tarabastous crussimen d'aquèli meisselo abramado.

Michello

 

   image

  Coucoureleto o escudet  dins uno muraio

« G » coume « garder »

Garder un enfant garda un pichoun

Garder l’entrée d’un château garda l’intrado d’un castèu

Se garder de la chaleur se garda de la caud

Et garde-toi de parler ! e taiso-te, que !

Garder des souvenirs garda de souveni

J’ai gardé la maison au village ai garda l’oustau au vilage

Garde ton manteau, il fait frais ! gardo toun mantèu que fai fre !

Lou médecin m’a gardé une heure en observation lou dóutour m’a tengu uno

ouro pèr m’óusserva

je n’arrive pas à conserver des oranges, elles moisissent d’arange n’en pode

pas teni, que mousisson.

Garder son sérieux resta serious

Garder la chambre resta au lié

Garder ses distances se teni à despart

 

Lou Momond e lou porc de Marsault

Pèr cop d’asard, lou « Popo » s’entournavo d’encÒ lou Marsault que se i’ èro tuia lou porc ; en routo, rescountrè lou Momond e se boutèron à barjaca dóu porc, de soun pès qu’es pas de crèire, de si cambajoun redoun ; bèn talamen, lou Momond enfourquè sa bicièucleto e s’endraiè vers l’oustau dóu Marsault.

Quouro arribè, èron en trin de lou rascla ; se sarrè d’èli en ié diguènt que i’anavo dire soun pès : sa metodo es unico e infaliblo.

Sourtiguè alor de soun pouchoun uno feissello ; mesurè lou vèntre de la bèsti, avalourè la distànci de sa coua à sis auriho e après un moumen de refleissioun,

anounciè soun pès eisat ; lou couquin, d’acÒ n’èro segur, bord que lou « Popo » i’avié di.

Après un moumen de souspresso, lou Marsault e si coumpan coumprenguèron que lou Momond s’èro trufa d’èli.

Lou Momond èro un ome qu’avié que d’ami : se vesié de longo en trin de barjaca dins lou vilage vo dins la mountagno amé li gènt que rescountavo.

Uno fès, moun paire me diguè d’èu : «  Touto la journado, dira de messorgo, mai jamai de mau de quaucun, ço que fai li grands ome ».

Amé « Marco », travaiavon li vigno ; prenien soun tèms ; mai èron bèn aliscado.

Bon pescaire e fin cassaire, la presenço de forço gibié e de pèis dins li Sorgo óucupavo uno grando partido de soun tèms : èro un fin cassaire de tourdre à l’espèro dins li poste de Piecaud.

Pèr faire crèire i gènt qu’avié fa casso, avié estaca uno pato de lapin à soun carnié e ansin traversavo lou vilage countènt encaro un cop de n’engarça mai d’un.

Mouriguè encÒ sa fiho foro lou vilage e tout lou vilage ié rendeguè un oumenage calourous.

Andrielou

BÒni vacanço amé de soulèu plen la biaisso!

N.B : S’avès uno istòri à nous counta (meme en francès), esitas pas : Nous agradarié de la bouta sus aquest journalet.

dimanche 26 mai 2013

Lis escoulan

Pèr la darrièro lèissoun de prouvençau dins lis escolo de Vedeno, aquesto carto touto simplo mai tras que toucanto me fuguè remeso, n’en fuguère tout destimbourla.

Fau countunia, e belèu qu’un jour respelira nosto lengo!

                                                MichèuImage

Niello barbudo e ancoues

niello barbudo e ancoues

vendredi 17 mai 2013

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°24: Mai 2013

  Quau se marido au mes de Mai
 Noun duro gai

 Istòri vertadiero de Gascougno

Vihado mourtuàri:

 Anue, dous ome vihavon un de sis ami que venié de defunta., e charravon de sa vido, se ramentavon ço qu'avien fa, estènt jouine, tóutis ensèn. E n'i’a un que diguè : « hilh de puto ! e dire que nost'ami a soulamen jamai begu un degout d'alcol de sa vido ! S'acò es pas daumage !... lou poudèn pas leissa ensepeli coumo acò ! » Anèron querre un flascoulet d'aigo-ardènt, e l'un ié durbè la bouco, e l'autre n'i’en faguè raja un pau sus la lengo... E vaqui que noste cadabre se boutè à faire de brut emé sa lengo, coume pèr miès aprecia aquèu bèure, e, ma fisto, durbè lis iue. ! Si cambarado l'avien sauva, e se dis que visquè encaro quàuquis annado e fuguè lou pu grand ibrougno de l'encountrado ; avié de retard à reganta !

Lou garissèire:

 Au vilage, i'avié un garissèire qu'avié reputacioun d'èstre tras que fort pèr devina li malautié di gènt que lou venien vèire. Quouro li gènt arribavon, la servicialo li fasié dintra pèr espera lou mèstre, e coumo èro pas sóuvajo, li fasié parla : « Alor, ma bello, de-que vous arribo que venès vèire lou mèstre ? » E coume se couneissien proun, l'autre ié countavo tout, li malautié e lou rèsto... Eu, èro escoundu darrié uno paradouiro, qu'escoutavo. Pièi li fasié dintra dins soun gabinet, fasié lou saberu, questiounavo : « Pauro femo, me semblo que sias bèn malauto, de segur qu'avès mau d'eici o d'eilà ; fasié coume se chifravo, pièi venié : « A moun avis, se voulès gari, vous faudra esquicha ; un cop que vous sarès entournado au vostre, vous faudra sauna vÒstis auco grasso, e, anue, lis anarès aclapa souto l'aubre, à man drecho de la crous dóu camin dóu moulin, pièi vous anarès jaire à la lèsto ; deman, anarès miès. » E pensès bèn que nost'arpian esperavo pas pèr ana desenterra lis auco !

L'Arsène:

 Aquéu n'èro un, de bregand ! Un jour, èro dins lou trin pèr ana à la fièro d'Eauze, e remarquè un ome carga de panié emé de canard gras, que de segur lis anavo vèndre. Aquel'ome semblavo un pau simplas, e l'Arsène l'entreprenguè coum'acò : « HÒu, l'ome ! Es lou proumié cop que mountas dins lou trin ? », e coume l'autre ié respondeguè que o, countuniè ansin : « Alor, moun ami, la Coumpagnié vous dèu un cigalo ! » e ié moustrant la souneto d'alarmo : « tè, avès que de tira aqui e vous l'adurran » E l'ome tirè la souneto d'alarmo... la seguido se faguè gaire espera... lou trin s'arrestè, e lou countourroulaire arribè ; l'autre ié mandè coum'acò : « Me devès un cigalo !, vole moun cigalo ! » D'aquèu tèms, l'Arsène qu'èro darrié l'ome, fasié signe au countourroulaire qu'èro un destimbourla, e l'autre countuniavo : « Vous dise que vole moun cigalo » E coume fuguè mena à la Gendarmarié, l'Arsène anè à la fièro e vendeguè li canard ! Mai se dis que coume èro mai galejaire que voulur, aduguè l'argènt de la vèndo à l'ome, quouro li gendarmo lou leissèron s'enana. Michello :

 Sinfòni printaniero....

 Cade matin, quouro lou jour clarejo, en durbènt mi fenèstro, siéu esmeravihado de vèire la trasfourmacioun de la naturo. Cade aubre o aubret, que semblavo mort a desplega si fueio e aficho sa coulour, d'un verd diferènt e chanjadis. Contro la ligno d'auciprès negras que me barro la visto, à drecho, li sambuquié estiron si longui branco adournado d'oumbello que blanquejon, lis aubespin ié respondon, dins li ribo, en aloungant mai que mai si rampau de dentello bléujo. L'aureto matinalo trigousso la nèu lóugiero di grafiounié que s'esvalis dins l'erbo, ounte li darrièri vióuleto ausson si pichoun mourre blu. E li plumachié ! Dins la sebisso que bourdo lou jardin, aubouron fieramen si grapo de flour, dóu blanc au lilas encre, e, à l'unissoun, escampon sa redoulènci enebrianto. Li pèd trempa de l'eigagno de la niue, fau lou tour dóu jardin ; tout aquèu mounde vegetau s'afeciouno à soun obro printaniero : teissa de nouvèlli tijo, desplega si fueio, espandi si flour...eici lou jaune lusènt di flour de l'erbo di granouio, eila lou coutihoun rose dis ancoues ; lou gau-galin entre-duerb soun boutoun avans que de leissa fusa si petalo roujo. Dins li bartas, li courrejolo se despachon de s'enviróuta au pege dis aubret fin que de desplega si pavaioun de nacre. Aquest'an, semblo que li niello barbudo an chanja de rode : eici poudran miès faire dansa si coulareto frounsado, blanco o bluio, dins li rai dóu soulèu. Mai, de que vese ? Quaucun aubouro uno mouto de terro pèr alarga soun grèu ; qu saras, tu que banejes ? me souvene pas de t'agué visto eici...Mai tu, floureto, pichoun germe dourmihous dins ta grano, as senti lou signau, e sabes que te fau coumpli toun cicle : greia, desplega ta tijo, ti fueio, espandi ti flour, li mai poulido, alesti toun neitar ; sabes, emai que grano, as garda la memento de ti rèire planto que t'an precedado sus aquelo terro, sabes qu'as besoun di bestiouleto que van veni teta ti flour pèr mescla toun poulèn is àutri, e bono-di grano que vas madura dins toun calice replega, perpetua l'espèci.. Chascuno à sa plaço e chascuno à soun obro ; tout aquèu mounde menudet saup ço que déu fabrica dins si veno de sabo, e saup perèu ço que déu recata pèr, ensèn, coumpli l'obro de Dono Naturo. E cade matin, es la meme causo : siéu apensamentido davans aquelo vido que recoumenço, e me semblo que i'a gès d'asard, que tout es bèn estigança pèr participa de l'armounio universalo. Acò forço lou respèt.
 Michello

 Lis anglés e lou vin:

 Ai counèigu uno chatouno que participavo au group « Reneissènço » de Vedeno. Dins lis annado que lou roudelet fasié de tras que poulit viage à l’estrangié, si sÒci fuguèron counvida pèr ana dansa en Anglo-terro o en Escosso, me n’en souvene pu-gaire. Fuguèron aculi dins li famiho. La coustumo èro d’Óufri alor un presènt pèr li gramacia de soun acuiènço. Nosto chatouno avié agu la bono idèio d’adurre dos boutiho de noste bon Coustiero de Rose que se ié poudié legi « Bèu-n’en que cantaras ! ». Quouro lis oste veguèron li boutiho, fuguèron tras qu’urous. Lis boutèron en visto sus lou piano ; li vesin li venguèron remira ; mai, demourèron tapado ; lis an pas tastado !
Jano-Mario

 Clin d’œil:

 Cette dernière fin de semaine d’avril 2013 a eu lieu la fête du printemps durant trois jours à Vedène, à la Maison des Associations. En visitant l’exposition des diverses associations de loisirs, j’ai beaucoup apprécié les divers travaux des ateliers de « Vedène loisirs ». J’ai eu la surprise de voir que les créateurs de ces différents travaux manuels et autres, assuraient une continuité dans la conduite qui avait vu le jour à la création de « Vedène Accueil » devenue ensuite « Vedène Loisirs ». Les responsables actuels ont eu la délicatesse de se souvenir des anciens : Des photographies des anciennes présidentes et président étaient exposées ; J’ai été une de leurs présidentes dans les années 90, ayant succédé à Madame Andrée Granier.
 Jano-Michello

N.B : S’avès uno istòri à nous counta (meme en francès), esitas pas : Nous agradarié de la bouta sus aquest journalet.
































mercredi 1 mai 2013

Dissate, lou 4 de Mai à Castèu-Nòu-de-Gadagno…….

Printemps-2013 (mail)

Uno chanudo miejo alestido pèr l’Assouciacioun” li Pimpinello” ( que n’en siéu un di pivèu!) Tro de planto, animacioun, musico, tastadisso de planto sauvajo.

jeudi 11 avril 2013

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°23: Abriéu 2013

Au mes d’Abriéu,

Te deléuges pas d’un fiéu

 

L'apètis vèn ( e s'en vai ) en manjant....

Quouro nòstis enfant èron pichot, anavian quauquifès passa li vacanço d'estiéu en Gascougno. Eilabas, li gènt èron tras que brave e acuiènt.

Lougavian un pichot oustau, au mitan di vergié de pesseguié, à man de l'oustau di mestre. L'oustau d'aquéli gènt èro grandas e i'avié quatre generacioun que ié restavon ensèn ; leva di dous jouvènt qu'anavon encaro à l'escolo, chascun avié soun obro : la grand, tras que vièio, plumavo li galino, canard, auco, dindo qu'abarissien pèr li vèndre, e tambèn survihavo lou fricot que mitounavo dins lou cantoun de la chaminèio, l'estiéu coumo l'ivèr. Soun fiéu, Fèlis, e sa mouié, Lùci, s'óucupavon de l'escour e tambèn dóu jardin ounte fasien veni touto meno de liéume e de frucho pèr li besoun de l'oustalado. Li jouine, Jan-Glaude e sa mouié Liseto, s'óucupavon de tout ço qu'èro pèr vèndre : elo, lou fege gras, lou counfit, èu menavo li vigno e fasien d'armagna. Fasien tambèn veni de pruno , de taba e de blad de barbarié.

Un jour, aquéli bràvi gènt nous counvidèron à manja, e vous pode afourti qu'ai jamai pu fa un repas coum'aquéu, jujas un pau :

D'en proumié, nous serviguèron lou fege gras, pièi lou bouioun de la galino emé de tapiouca, e la galino boulido emé si liéume ; pensavian d'agué fini...mai la coustumo èro de servi très meno de viando : la boulido, la roustido e la en sauço... Nous fauguè alor nous quicha un pau la panso quouro veguerian arriba sus la taulo lou canard rousti à l'àsti emé de faiòu verd. Nous semblavo qu'emé'cò lou repas devié èstre fini...mai de bado ! Fauguè encaro faire ana li maisso ! Aduguèron sus la taulo un plat redoulènt de paloumbo en sàlmi, que lou Fèlis avié tua à la casso, dins sa paloumbièro ; e lou plat arribè pas soulet ! Èro acoumpagna de tartiflaio rousso e redouno, roustido emé de graisso de canard. Pièi venguèron l'ensalado e tamben lou platèu de froumage dóu païs, e pèr fini, enfin , uno coupo de pessègue à l'armagna e tambèn de pastissarié. E aquéli bràvi gènt que nous voulien regala, nous servien de poulidi racioun, e tout èro tras que bon, mai coume se dis, lou «  trop » es l'enemi dóu « bèn », e ço qu'aurié pouscu èstre un moumen di mai agradiéu, èro vengu pèr iéu, quasimen un suplice ! Lou tèms a passa, e sabe pu coume avèn fa pèr manja tout acò, érian jouine, mai ço que me ramente es qu'à la fin, poudian pu «  bada » !

Tout de long dóu repas, un vesin, Jaume, nous countavo d'istòri que s'èron passado eilabas, e èro un chalo vertadié de l'ausi. Acoumpagnavo cado fraso d'un : «  hilh de puto ! » restountissènt. Ère vengudo, vuéi, pèr vous counta aquélis istòri, mai ai trop fa d'alongui em'aquéu repas, alor vous li countarai lou mès venènt.

Vous dise à bèn-lèu, e se sias à man de vous entaula, vous souvete un bon apetis...

Michello

Lou Dardar es veraman un curious

Fuguè lèu au rescontre dóu jardin, lou Dardar. Soun ami jardinié i’avié proumès de i’esplica coume faire pèr escriéure en baso dous, li noumbre amé de virgulo.

S’assetè sus lou banc e soun coulègo se faguè pas prega pèr coumença sis esplico :

« Quouro escrivèn 0.1 en baso dès, aco vou dire 1/10 ; 0.01 es l’escrituro de 1/100. Dounc en baso 2, 0.1 vai èstre l’escrituro de 1/2, 0.01 la de 1/4, 0.001 de 1/8 e ansin de suito.

Lou noumbre 1,101 en baso dous es dounc 1 + 0.5 + 0x0.25+ 1x0.125 = 1.625

Coume en baso dès, forço noumbre an uno infineta de chifro après la virgulo :

1/3 = 0.333333……

En baso dous, 0,1010101…..es l’escrituro dou noumbre 2/3.Pèr aco, te… »

« Aro, n’ai proun ; devèn trop coumplica pèr iéu ; siéu pamèns countènt de tis esplico ; de-qu’anan faire de nosto journado ; fau belèu pensa à semena nòsti rais-fort ? » diguè lou Dardar.

« As rasoun, li matematico fan pas poussa li lièume » ié respoundeguè lou jardinié biaissu que s’aubourè e prenié dejà soun eissado.

Michèu

« F » coume « facile»

Une leçon facile uno leiçoun facilo

C’est facile es eisa(es la casso i limaçoun)

(es coucagno)

Il a la parole facile parlo facile (eisa)

Cet âne a un caractère facile aquel ase a un biais facile

Une plaisanterie facile uno talounado simplasso

Une femme facile uno panturlo (uno bado-cuou)

Mi souveni d’enfanço

I’a bèn de causo que me revènon en memòri. Dins la carriero dis Iero que ié demourère de-longo, ié disien, dóu tèms de la garanço, « lou Chivau blanc » ; ié passavo forço gènt pèr vèndre un pau de tout.

Pèr coumença, tóuti li matin, èro la lachiero de gorlier. Tiravo soun carretoun carga de dous bidoun de la. Sourtian alor amé de casseirolo ; nous servié amé un quart que semblavo à uno cosso e ansin avian de la bèn fres.

Ero pièi lou tour d’uno pichoto memèi touto vestido de nègro ; soun carretoun èro tapissa de jounc bèn verd pèr presenta si froumajoun de cabro o de vaco, sa brousso.

Lou quartié èro tambèn vistaia pèr uno bóumiano ; quouro la vesian arriba, avian la petocho ; s’èro la femo de Patachon ! Avié un panieroun au bras plen d’aguio, eisséu, dedau, tout pèr courdura.

Uno fès pèr mes, Moussu Baconnier passavo pèr vèndre de linçòu, servieto de taulo, de teleto, e de moucadou.

L’estiéu, Moussu Vaz passavo amé soun carretoun refrigera pèr counserva la glaço que fasié èu-meme ; erian countento, car nosto maire nous en prenié un pichot cournet.

I’avié tambèn lou patiaire que nous prenié li pèu de lèbre, de lapin e quàuqui fès de vièis estrasso.

Roufino nous anounciavo li mort dóu vilage e l’ouro dis enterramen.

Pèr la fèsto voutivo, passavo la courso de biciéucleto ; tóuti li vesin se venien metre à l’oumbro d’un amelié qu’avian dins nosto iero ; à chasque passage, se fasian pas prega pèr lis encouraja en picant di man.

Tóuti lis an, li troupèu de moutoun fasien soun amountagnage en passant davans noste oustau : li fedo, lis agnèu carga dins la carreto, li cabreto, lis ase amé si lourds ensàrri, lis aret amé si campaneto, li chin que fasien l’ordre en rapelant li bèsti que se desvaraiavon. Tout acò anavon davans l’oustau « Garcin » pèr ié fourma un escabot lest pèr l’amountagnage en Savoio.

Lis escoubiho èron acampado pèr l’ emplega municipau « Dardar » amé soun toumbarèu.

Un ome que ié disien « lou Grand Justin » carrejavo dins un toumbarèu li chivau mort à l’escarrissage : vesian alor li quatre pato de la bèsti que despassavo di ridello e acò nous fasié proun de peno.

I’avié tambèn, tóuti lis estiéu, un ome que passavo amé soun ourse : lou fasié teni dre e dansa en picant sus un tambourin ; erian esberlugado e au mai picavian di man, au mai nous semblavo que l’ourse èro countènt.

Tóuti aquèli gènt animavon nosto carriero que vèi à l’ouro d’aro passa sèns relàmbi, de veituro brussènto que si gaz enfecisson l’èr.

Oudeto

Dou tèms de la guerro…

Au moumen de la declaracioun de la guerro, manjavo dins mi nouv’ an e vau ensaja de faire reviéure ço qu’ai viscu.

Moun paire èro esta moubilisa à Lioun. I’avié dintre lis ome moubilisa un que ié disien Fernand Contantin qu’èro mai couneigu souto soun noum d’artiste « Fernandel » : èro dejà un grand coumique que lis a bèn amusa. A la fin de la guerro, s’es entourna à Vedeno e la periodo de l’oucupacioun coumencè e n’en vaqui quàuqui souveni amé li noum di gènt que li pertoucon.

I’avié uno femo que ié disien « Angelo » que venié travaia à la bastido pèr faire lis agroufioun, li rasin e bèn d’àutri causo. Ero jusiolo e avié pòu d’èstre arrestado ; acò arribè e n’en revenguè pas…Soun ome, endeca, èro esta refourma ; èro italian e nous avié demanda de ié garda uno malo que n’avèn jamai sachu ço que countenié ; l’avien escoundudo dins la feniero souto lou fen e à la fin de la guerro, l’ome es vengu la recoubra ; vivié carriero de la Gardeto à Vedeno ; finiguè pèr s’entourna en Italio.

Dins aquelo periodo forço riscouso, moun ouncle nous avié demanda de recebre soun nebous, pensant que sarié mai en segureta à Vedeno qu’encò siéu en Alsaço. Ero un bèu drole fourmidable que nous ajudavo dins lou rusticage ; s’èro agrega à la vido dóu vilage e avié meme crea uno equipo feminino de panié-trauca que n’en èro l’entrinaire. Aquesto equipo countuniè d’eisista après l’óucupacioun. Vivié encò mi rèire-grand e s’es entourna encò siéu après la guerro.

Pendènt l’óucupacioun, moun paire fuguè requisiciouna pèr ana garda li camin de ferre. Ero encarga amé Moussu Sylvestre dóu ravitaiamen de la resistènci. Sus acò-toucant, i’avié sus la coumuno, dous jouvènt que vivien dins uno baumo estigançado à la lèu-lèu e situado au bout di vigno de moussu Balestri devers Piecaud. Mi gènt ié fasien la bugado, estendudo pèr la faire seca dins noste feniero ; uno vo dos fès pèr semano, anavian amé lou chivau e la carreto, ié pourgi soun linge e un pau de mangisclo qu’escoundien dins un trau de lapin à la Mikaëli à dous cènt mètre de soun escoundudo ; lou linge pèr acò, èro escoundu dins li queissoun de la carreto. Mai lis ai jamai plus revist. Sachère, bèn mai tard, qu’aquèli jouvènt sourtien que de niue pèr ana se ravitaia encò « Moussu Abatte » à Chalencoun. Aquest’ome èro un ome de grando valour. Falié èstre forço prudènt car l’Estat Majour aleman avié planta caviho à dous cènt mètre à « Cheneriho » encò Moussu Arbonna ; i’avié un code secret que devien dire « linge ou autre ». Fuguèron jamai tafura pèr lis aleman.

Vaqui, arreste aqui moun conte pèr aquesto fès en esperant vous agué un pau assabenta sus ço que fuguè l’óucupacioun à Vedeno.

Marcèu

N.B : S’avès uno istòri à nous counta (meme en francès), esitas pas : Nous agradarié de la bouta sus aquest journalet.

lundi 18 mars 2013

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°22 Mars 2013

Mars aurous

Abriéu pluious

Fan ana lou bouié jouious

Lou Dardar es urous

Lou Dardar, tre que fuguè dins lou jardin de soun coulègo jardinié biaissu, ié moustrè un papié qu’avié tira de soun pounchoun.

« Vaqui l’adicioun que m’as demanda de faire. Fuguè facile bord que i’a que de 0 e de 1 » diguè lou Dardar que s’assetè sus lou banc à coustat de soun coulègo.

Countuniè ansin : «  Ai de mai verifica la resulto en baso 10 coume lou podes vèire ; sufis de saupre que 1+1 =10 e 1+1+1=11 e alor es un jo d’enfant ; es moun felen que sara estoumaga quouro ié moustrarai aquel travai ».

Lou jardinié biaissu pousquè alor legi :

11111

+ 1101

= 101100

Verificacioun :

11111 = 1+1x2+1x2x2 x2x2x2 +1x2x2x2x2

=1 +2 + 4 + 8 + 16 = 31

1101 = 1 +0x2 + 1x2x2 +1x2x2x2

= 1 + 4 + 8 = 13

101100 = 0x1 + 0x2 + 1x2x2 + 1x2x2x2 + 0x2x2x2x2 +1x2x2x2x2x2

= 4 + 8 + 32 = 44

Ço que douno bèn : 44 = 31 + 13

« Siés estabousi, me semblo » diguè lou Dardar urous qu’apoundeguè : « En venènt, me siéu demanda coume faire pèr escriéure li chifro amé de virgulo ».

Lou jardinié biaissu prenguè alor soun craioun e coumencè sis esplicacioun .

Se sias autant curious que noste ami Dardar, siéu segur que sarés impaciènt de legi lou numero seguènt.

Michèu

Febrié es un couquin !

Quant arribo lou mes de Febrié, de vèire li jour que s'aloungon, semblo que l'ivèr toco à sa fin, subre-tout que i'a souvènti-fès de bèlli journado, que se ié pòu vèire de lagramuso sourti de si trau de muraio pèr bèure un pau de soulèu, e tamben d'abiho en recerco de quàuqui flour à teta. Mai se fau mesfisa, se dis que sian encaro qu'à la mita de l'ivèr... « A la Candeliero, sian au mitan de la feniero »

Autri-fès se disié que lou tèms que fai lou jour de la Candelouso fai quaranteno souto coundicioun dóu tèms que fara lou 5 de febrié, jour de la Santo Agueto. Aquelo Santo Agueto es à la Candelouso ço que San Barnabé es à San Medard : ié pòu coupa l'erbo souto li pèd !

Autri-fès, pèr counjura'co, lou cinq de febrié, li gènt cantavon : » Agueto, emporto la fre dins ta saqueto ! » E se d'asard, i'avié mai de marrit tèms, disien : «  la vièio reguigno » !

Carle Galtier nous conto l'istòri de la vièio* : Lou 26 de febrié, uno vièio femo, vesènt s'acaba lou mès que fuguè, aquesto annado, forço clemènt, diguè à febrié, en se trufant d'èu : «  Febrié, emé ti febrierado, m'as fa ni pèu ni pelado », valènt à dire, as ges fa de mau à moun avé. Ausènt acò, Febrié ané veire Mars e ié diguè : «  presto-me tres jour, e tres que n'ai, de pèu e pelado ié farai » E faguè alor sièis jour d'uno fre que pelavo e que faguè peri l'avé de la vièio femo.

E d'efèt, acò se remarco souvent pèr li darrié jour de Febrié e li proumié de Mars, lis «  emprunta », la fre se reviho ; se dis que la vièio vòu jamai mouri....

Es coum'acò que l'ivèr de cinquanto sièis, fuguè tant marrit ; Febrié èro esta clemènt, la Primo semblavo d'èstre en avanço, mai vaqui que la vièio se boutè à reguigna...D'ùni gènt me countèron qu'à la fin de Febrié, subran, arribé uno fre qu'es pas de dire : lis óulivié qu'èron gounfla de sabo crebèron tóuti, de dedins sis oustau lis ausissien peta dóu gèu, e acò ié fendesclavo lou cor. E pas pu liuen qu'en 2001, i'aguè tamben uno poulido reguignado ! Me souvene que pèr lou 27 de Febrié, la meteò anounciavo de nèu ; me despachère de quita moun travai, en Ate pèr faire à la lesto quàuqui prouvisioun e prenguère la routo pèr lèu m'entourna au miéu. Quouro i'arribère, n'i’avié deja uno bono espessour, e la nèu countuniavo de toumba... En fin de journado, lou lume coumencè de trantaia e s'amoussè ; me diguère, aquest cop, ié sian !

E acò durè uno semano de tèms. Setanto centimètre d'uno nèu lourdasso faguèron peta uno bigo de bos, e la bassacado qu'acò faguè i fiéu eleitri aguè pèr counsequènci de n'en faire peta d'autri qu'èron pamens en betum. D'ùni siguènt alounga en travès de la routo, lis ome qu'èron en cargo de neteja pousquèron pas passa, e li que devien chanja li bigo poudien pas mounta, amor que la routo èro pas desgajado....E nàutri, uno semano de tèms fuguerian presounié de la nèu, sènso lume...

La vièio nous avié pas espargna !

Autri-fès, lou calendrié revouluciounàri fasié coumença Febrié, que ié disien «  Ventôse », lou mès dóu vènt, lou dès e nòu ; es en aquèu moumen que i'a quàuqui reguignado de fre, pièi après li fébrierado de febrié lou jala, i'a la luno de Mars qu'a marrido reputacioun, es toujour uno pountannado fresco !

Alor, mesfisen-se, la vièio a pa'n'ca di soun darnié mot !

Michello

* Charles Galtier :Météorologie populaire dans la France Ancienne.

« E » coume « échapper»

Le prisonnier s’est échappé lou presounié s’es escapa

Il a laissé échapper un cri un crid i’a escapa

La bouteille lui a échappé des mains la boutiho i’a escapa di man

Laisser échapper une occasion manca lou cop

Il a échappé de peu à l’accident gaire se manquè qu’aguèsse un aucidènt

Rien ne lui échappe ! a l’uei, lou pèis !

Son nom m’échappe soun noum m’escapo (m’a passa de la

tèsto)

l’échapper belle l’escapa bello

Istòri d’uno vido

Ço que vous vau escrièure es vertadié e s’es debana dins lou vilage de moun enfanço.

Èro la vido de la majouro partido di gènt de la campagno que pau d’entr’èli ié poudié faire de grandis estudi pèr manco d’argènt, après la guerro. Quant à iéu, leissère l’escolo coumunalo quouro manjavo dins mi douge an e aguère la chanço d’agué un ouncle institutour à Boulbon dins li Bouco dÓu Rose que, maugrat mi douge an, me pousquè presenta amé sis escoulan au Certificat d’Estudi, car dins la Vaucluso, falié agué trege an au mens. Me vaqui dounc parti pèr Boulbon sus ma biciéucleto pèr me presenta lou lendeman à Tarascoun à l’eisamen qu’Óutenguère.

Entre-tèms, de dispenso èron acourdado dins lou despartamen e l’institutour, Moussu Garcin, m’a vougu presenta e es ansin que me retroubère amé dous certificat.

D’aquèu tèms, erian mes au travai forço jouine. Moun paire fasié la culturo de la vigno, di gran e lou jardin : Èro dur de travaia dins li vigno vo dins li champ amé de chivau que fasien dins li set cènt vo vue cènt kilo alor que n’en fasiéu que seissanto cinq. En mai de la vigno, fasien tambèn lou jardin pèr suveni i besoun de l’oustau e nourissien un vo dous porc pèr meioura l’ourdinàri.

D’aquèu tèms, avien pas de refregidou : dispausavian alor dins un douire, après agué fa foundre la graisso, li cousteleto dÓu porc que li prenien à flour e mesuro de nÒsti besoun.

Lis annado soun passado e n’en garde un souveni inoublidable amé forço travai dins li vigno, lou jardin, li meissoun que li garbo se ligavon à la man pèr li pourta pièi sus l’iero e lis amoulouna en garbeiroun de fes de cinq mètre d’aut. Falié pièi laboura e se disié : « Fau troussa lis estoublo pèr apourta d’azote e faire poussa l’erbo ».

Forço jouine, ai fa d’esport, d’atletisme e de rugby jusqu’à quaranto an. Me siéu marida en 1953 amé uno femo fourmidablo que m’a douna dous magnifique enfant e vuei avèn quatre felen.

Pode pas èstre regretous d’aquesto epoco que fuguè richo…Avans, amé tres vo quatre eitaro de terro, se poudié vièure ; aro, amé la mecanisacioun, n’en fau tres vo quatre fès de mai.

Voudriéu parla tambèn di privilege qu’avèn perdu. TÓuti lis annado, l’aigo dÓu canau èro levado ; èro la festo e èro toulera. Uno carriero de Vedeno es apelado « carriero rabastout » : aquest sèr, erian au Pont di Counfino pèr espera la baisso dis aigo dins la Sorgo pèr ana pesca à la « rabasto » ; jitavian un fielat de quatre mètre de large tengu pèr de bambou e agantavian ansin touto meno de pèis :Trucho, anguielo e pichot pèis. TÓuti n’en manjavon. Aro es defendu ; preferissèn leissa mouri li pèis…

La casso i pichots aucèu es estado tambèn interdito : Que de souveni de broucheto davans la chaminèio cuecho amé un fais de bos de platano. Pèr la casso, èro pas besoun de prene uno carto ; se poudié cassa de pertout : Lou gibié mancavo pas e éro pas besoun de n’en pourgi.

Me fau m’arresta aqui, mai que de causo encaro à dire. Apoundrai que participère à la vido de la coumuno pendènt trento an. Moun analiso es simplo ; voudriéu que m’esplicon « lou prougrès » ; siéu na en 1931 e coumprene toujour pas.

Marcèu

La sÓuprarello

Siéu un enfant de la guerro. Na en 1931, aviéu apres, tre 12 vo 13 an, à cala li leco à lapin. D’aquèu tèms, n’i en avié un mouloun e èro tout un art pèr lis aganta car aquèli lapin avien un bon Óudourat e falié dounc se ié prene amé forço precaucioun : Se falié freta li man amé de ginesto. Ero facile de vèire li petoulié : li peto longo èron li di male e li roundo li di femelo. Amé un pau d’entrinamen, falié cinq à des minuto pèr cala uno leco à paleto, mai falié counèisse la coumbino : Quouro lou petoulié èro lou d’un male, ié boutavian li peto d’uno femelo e vice-versa. Avian à la fermo de lapin en gàbi e seleiciounavian li peto dins uno bouito.

Lou matin, moun paire e iéu anavian vèire li leco. I’avié bèn souvènt, un vo dous lapin d’aganta. I’anavo tambèn lou jour sus la biciéucleto de ma Grand, mounte aviéu bouta un mussi pèr li lapin qu’Óublidave pas de recoubra d’erbo pèr lis escoundre.

N’en arribe à la sÓuprarello : Aviéu remarca mai d’un cop un ome d’un age certan que s’entournavo di vigno amé uno sÓuprarello sus l’esquino.

Un jour, decidère de l’espera e ié demandère se i’avié uno ataco de cèndre dins li vigno. M’a espincha e me respoundeguè : « Pichot, te vau faire vèire lou sÓupre qu’emplègo ».

Duerb alor la souprarello e veguère que i’avié dous lapin dedins.

Dirai pas soun noum ; ié disien Marcèu coume iéu. Fau dire que la casso èro tancado e d’aquèu tèms, un pau de car èro la benvengudo. Erian pas de bracounié ; èro lou besoun e tre que la casso èro duberto, boutavian plus de leco.

Marcèu

Lou briquet

I’avié un cop èro, dins la Grand carriero, uno pichoto couÓuperativo que se ié vendié de blad, de bren, d’engrais, de poutasso, de seniho e encaro de grano pèr li pijoun qu’èro l’afaire de l’ome . Quant à sa femo, s’Óucupavo de vendre quàuqui banasto de poumo d’amour que prenié enco li païsan dÓu cantoun ; vendié tambèn de tartifle e de faiÒu que pesavo amé soun briquet, balanço forço utilisado amé soun platèu d’un coustat e de l’autre, soun bras que ié falié desplaça un pès jusqu’à equilibra l’Óutis. Aquesto persouno èro couquino : Avans que la balanço s’equilibrèsse, ié mandavo un cop de pouço e vous disié : « Tè, avès bon pes ! ». À vosto revengudo à l’oustau, vous mancavo toujour quaucaren dins lou pes qu’avias paga.

Jano-Mario

Moussu l’institutour Fléchaire

À la debuto de la guerro de 1914-1918, lis institutour fuguèron moubilisa pèr èstre manda sus lou front. La coumuno faguè alor apèu à Moussu Fléchaire pèr assabenta lis escoulan de l’escolo coumunalo.

Aquèli quàuqui souveni qu’escrive, li tene de moun paire qu’èro escoulan à n’aquelo epoco. Me n’en parlavo amé un grand respet : Aquest ome amavo soun travai e èro un pau un paire pèr lis enfant de la classo.

Èro forço uman : escrivié i soudard sus lou front ; ié mandavo de cÒlis, de taba e de nouvello dÓu vilage.

Pèr lou vounge de nouvèmbre, i’a dous an, uno elegido de la coumuno a fa l’eloge de Moussu Flechaire : N’en fuguère forço pretouca ; me semblavo vèire moun paire.

Moun paire quitè l’escolo à vounge an après agué passa soun certificat d’estudi ; moun Grand èro au front e deguè ansin ajuda ma Grand dins li champ.

Moussu Fléchaire mancavo pas de dire à sis escoulan : « Vous aprendrai ço que sabe, mai sarès toujour d’ase » ! »

Pèr acaba d’escriéure sus aquesto tristo periodo, moun paire s’èro bleissa au geinoui dins un cabus ; i’avié gès de medecin à Vedeno ; ma Grand lou menè amé la jardiniero, à SAFOR que i’avié un major alemand que patetejè pèr sougna moun Grand ; s’Óucupavo tambèn d’àutri persouno que lou venien trouba ; queto bello leissoun d’umanita pendènt aquesto guerro segarello.

Andriéu

N.B : S’avès uno istòri à nous counta (meme en francès), esitas pas : Nous agradarié de la bouta sus aquest journalet.