dimanche 28 août 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°108: « Dóu passa la remembranço !» Mars 2022

 

                       Lou camin di poulounès

 

 

    Es asseta sus la terrasso dóu « moubile-oustau» dóu camping d’Evaux li Ban dins la Creuso mounte Danielo seguis sa curo annualo, qu’adobe  aquel tèste. Pèr ajougne lou sejour di ban, fau segui un poulit camin oumbreja que ié dison « lou  camin di poulounès ». Tafura pèr aquesto descuberto, ma curiouseta me boutè tre lou proumié jour encò l’óufice dóu tourisme de la vilo pèr n’en cerca d’entresigne ; e vaqui ço qu’aprenguère sus aquel camin amé uno sous-presso de taio pèr iéu.

1)   li poulounès de la segoundo guerro moundialo

 

Lou proumié dóu mes de setèmbre  1939 veguè l’envahimen de la Poulogno, sènso declaracioun de guerro, pèr l’Alemagno e pièi pèr l’Esta souvieti.

Dóu cop, l’armado poulouneso deguè fugi en passant pèr lou Proche-Ourient pèr ajougne e incourpoura lis armado franceso e angleso.

Au mes de jun de 1940, l’armistiço fuguè signado pèr la Franço. L’armado poulouneso fuguè alor esparpaiado :

*li poulounès de l’armado angleso rejougniguèron li resistènci interiouro

*li poulounès presounié fuguèron acampa dins li camp aleman di presounié

*li poulounès en zono liéuro de l’armado franceso fuguèron desmoubilisa vo rendu à la vido civilo e lis óuficié soun esta acampa dins de  camp de travaiaire.

 

2)Despousicioun preso pèr l’Estat Francès à l’encontro dis estangié

 

Abriéu 1941 : la Crous Roujo Poulouneso creè de Centre d’Acuiènço pèr lis óuficié à Evaux li Ban en Creuso,  Bormes dins lou Var e Mountmirai dins la Vaucluso au pèd di Dentello (es aqui ma sous-presso !).

Li Centre d’Acuiènço soun alor esta plaça souto  la survihanço de la gendarmarié loucalo. I’a d’apèu dous cop pèr jour, de regardaduro à l’improvisto, l’interdicioun de faire  de poulitico e uno libro circulacioun dis óuficié limitado à la vilo.

Recèbon un alougage mensuau de 900 à 1200 franc segound lou grade. Si carto d’alimentacioun ansin que si passo-port ié soun alor counfisca ; en escambi, recèbon un titre de demouranço.

Mars 1942 :li Centre d’Acuienço soun trasfourma en Group de Reeducacioun fins de lis integra à l’ecounoumio loucalo. Sis alougage mensuau soun mantengudo dusqu’à l’agudo d’un travai.

2)   li poulounès en Creuso à Evaux li Ban

 

A la debuto, es situa dins l’Oustau de la Font amé dos annèisso, l’uno à coustat de l’Oustau e l’autro en fàci.

Coume lou liò es devengu trop pichot, lou Centre es transferi au grand Oustau di Terme.

I’avié 55 chambro moublado pèr enviroun 75 persouno.

Aquéli poulounès poudien gagna lou vilage pèr un camin que ié dison aro « lou camin di poulounès ».

15 setèmbre 1942 : tancaduro dóu Centre d’Acuienço pèr un trasport vers lou Mont d’Or.

Après agué aculi lou Centre d’Acuienço, lou Grand Oustau di Terme devenguè un centre de detencioun di presounié pouliti.

3)   mounumen sus lou camin di poulounès à Evaux

 

Es dedica à Nosto Damo de Czetochowa. Es un santuàri naciounau de la Vierjo nègro de Jasna-Gora qu’avié apara la Poulogno contro l’envahissèire suedés au siecle 17.


 

NB :li poulounès an pourgi uno ajudo forço preciouso lor de l’encèndi dóu Couvènt d’Evaux li Ban en 1942.

Aquélis entresigne  soun esta tira  dóu libre « lou Centre d’Acuiènço d’Evaux pèr óuficié poulounès desmoubilisa 1941-1942 » pèr damisello Velut

Dins lou numerò seguènt dóu journalet, vous parlarai de poulounès de Mountmirai.

                                                                                                                                                                        

                                                Michèu

 

                      Lou mes de Mars......

 

        Mars, lou fòu, a jamai dous jour parié !

 

        Quouro nivo, Quouro clar

        Es lou tèms dóu mes de Mars

 Quouro a feni d'escalustra la vièio em'aquéu demòni de Febrié.

 

        Mars que ris maugrat raisso e nivo,

        Alestis d'acatoun lou printèms...

 

Lèu, lèu, a espandi dins lou jardin si tapis de vióuleto, de bluio, de mauvo, de blanco. O coume soun poulido e risouleto, e coume embaumon l'èr quouro l'aureto li fai ferni !




Pièi li couguiéulo de mànti coulour s'espandisson à bèl eime demié li margarideto. Li cereisié soun à mand de sourti si manchoun blanc. E pau à cha pau li lachusclo ausson lou mourre pèr regarda la primo arriba e dire que li gròssi jalado soun fenido, que tout acò vai pousqué greia, flouri, s'espandi, que la naturo pòu enfin se boulega...E se boulego ! Li piboulo an carga si fueio, li pruniero acabon sa flourisoun. Mai aquest an la naturo es un pau en retard à l'encauso de la secaresso. Tre qu'avèn la chanço de vèire toumba quàuqui degout de plueio, la terro lis a lèu esbegu e li dènt-de-lioun n'aproufichon pèr sourti si fueio bèn decoupado e si poulit capitulo d'or. E lis ausson tant que podon si capitulo, li fan lusi au bon soulèu pèr atriva lis abiho que li van veni fegounda.

Dins la sebisso, li foursicia, de si floureto jauno fan lume dins lou verd di lausié. La vigno, touto nouseludo es encaro nuso, coume s'èro morto, mai sabe qu'un bèu jour de pichot bourroun verd e redoun van trauca lou bos e desplega, pau à cha pau de pichòti fueio encaro velouso e caudeto de soun nis. Miracle de la naturo ! La primo ei toujour un vertadié miracle...

 

A la fin dóu mes faudra ana nega li lume ! Aquelo coustumo d'a passa tèms se fai encaro dins quàuquis endré de Vaucluso, coume à Bedarrido. Aqui dins l'estrambord fan un grand passo-carriero e van , chascun emé sa barqueto, de-vers Ouvezo que vai carreja li pichòtis embarcacioun.




Poulit simbèu d'uno epoco lunchenco ounte li gènt, pèr travaia tout l'ivèr se gausissièn lis iue à la feblo lusour di candelo. Alor, quouro li jour, en Mars, s'èron proun alounga, que lou soulèu ié pourgissié proun si rai pèr pousqué travaia dins lis oustau o lis ataié, pèr gramacia lou soulèu que fasié sa revengudo, anavon jita si candelo à l'aigo.

 

Es la sesoun :


Mèfi ! Li caniho proucessiounàri soun de sourtido e aquest’an n’i’a forço subre-tout soute li pin ; quouro lou sòu es à mai de dès degrad, sorton de si nis de sedo e davalon dis aubre es la proucessioun de la ninfoso, van dins lou sòu s’embarra dins sa crisalido pèr faire sa mudo e veni pièi parpaioun. Es au moumen de s’escoundre dins la terro que soun dangeirouso, bord que quouro soun escalustrado van emetre de sedo tras que fino e ourtiganto ; e au sòu, es aqui que lis enfant o li bèsti riscon de li touca. Es recoumanda d’aneienta li nis avans la fin de l’ivèr e de li crema. Moun vesin li fai peta à cop de fusiéu. Se pòu tambèn istala de nisadou pèr li sarraié à coustat di pin ; éli van creba li nis à cop de bè pièi manjaran li babo.

 

De vouiajaire achini !

Un parèu encaro proun jouine soun parti d’Espagno emé de bicicleto pèr ajougne la Chino en prenènt soun tèms, dous o tres an ; s’arreston ounte n’an envejo, e soun plasè es de rescountra lis abitant de l’encountrado ; van tambèn dins lis escolo parla emé lis enfant de soun viage. En 2019 avien déjà segui la Routo de la Sedo de Berlin jusqu’i porto de la Chino en fasènt de «  meno-me* » ; s’èron entourna en passan pèr l’Iran e avien travessa uno quingeno de païs. Dison : « Sian pas de touriste, mai pulèu de vouiajaire ».

 

Ai encaro legi dins lou journau, i’a gaire, qu’à Lapalud an leva la darniero gabino de telefono publi.

Segur qu’à l’ouro d’aro, chascun a dins sa pòchi soun telefounet barrulaire e i’a plus besoun de gabino pèr telefouna.

 Dequé n’en van faire d’aquélo gabino ?  Coume dins un fube

d’endré, li trasfourmon en «  bouito di libre » ; chascun ié pòu leissa li libre que vòu plus e n’en prendre d’autre. Despièi quàuquis annado se n’en vèi un pau de pertout d’aquéli rode ounte li gènt podon leissa li libre que volon plus e n’en prendre d’autre, es toujour mies que de li jita is escoubiho. A Vedeno acò se fai sus lou bord di fenèstro dóu lavadou, e i’a toujour de gènt que s’arreston. Crese qu’acò pòu douna envejo i gènt que passon de s’arresta e faire sa chausido.


Es uno idèio di chanudo. Osco !


                                                                   Michello

* meno-me: auto-stop

 



vendredi 26 août 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°107: « Zou ! ié fau ana! un de mai.» Febrié 2022

 

                         Quàuqui galejado

 

 

La  veituro rejouvenido

 

Un fòu demando à un ami garagisto :

-Ma veituro a 200 000 km au coumtadou. La voudriéu vèndre, me pos-ti ajuda ?

-O, vau moudifica lou coumtadou e lou tourna bouta à 10 000km.

Quàuqui jour mai tard, se rescontron :

-Alor, l’as vendudo, la veituro ?

-Bèn noun, aro qu’a 10 000km, la garde !

La voiture rajeunie

 

Un fou demande à un ami garagiste:
- Ma voiture a 200 000 km au compteur. Je voudrais la vendre, tu peux m'aider?
- Oui, je vais modifier le compteur et le remettre à 10 000km.
Quelque jours après, ils se rencontrent:
- Alors, tu la vendue, la voiture?
- Ben non, maintenant qu'elle a 10000 km, je la garde!

 


           La sogro arribo 

Un ome dis à un autre :

-Ai fa coupa la coua de moun chin la semano passado, car ma sogro vèn dissate.

-Ah ! O ? Vese veramen pas lou raport.

-Veses, vole subre-tout pas que penso que quaucun es countènt de la vèire.

       La belle-mère arrive

 

Un gars dit à un autre : 
- J'ai fait couper la queue de mon chien la semaine dernière car ma belle-mère vient samedi. 
- Ah oui ? Je ne vois vraiment pas le rapport. 
- Tu vois, je ne veux surtout pas qu'elle pense que quelqu'un est content de la voir.



 

 

                   Febrié !

 

       Lou mes de Febrié a la reputacioun d'èstre lou plus marrit de l'an, mai despièi quàuquis annado, li causo an chanja, s'ei fa siau, coume s'èro un pau la primo avans la primo, plus de gròssi jalado, un tèms de calandro quouro lou mistrau boufo pas coume un perdu.

Pamens se disié : «  Vau miés un loup dins soun granié

                              Que bèu tèms en Febrié »



Dilun a fa uno bono plueio e pau à cha pau li floureto printaniero coumençon de s'espandi : vìóuleto blanco, bluio, braieto de couguiéu jauno, roso, mauvo..cade jour n'i'a de nouvello que desplegon si courolo. A l'oumbro, li trauco-nèu ausson si pichòti courolo blanco penjado au fin bout d'uno longo e fino tijo. Lis amelié pièi li prunièro sóuvajo soun clafi de flour dins tòuti li toun de blanc.

L'auceliho es en aio, li merle siblon à noun plus...

Mai vaqui, sian quasimen à la fin dóu mes e la vièio vai mai reguigna ! Se vèi que i’aura encaro de fre : li lachusclo tenon pas encaro soun pecou dre.

E leva d’acò, dequé i’a de nòu ?

I’a quàuqui tèms d’acò, se soun avisa que li vièi dins sis oustau especialisa, soun pas tant bèn trata qu’acò ( mau-grat ço que costo !). D’enquisto an revela qu’espargnon sus tout : lou manja, li pedas, lis emplega…N’i’a qu’auran pièi de soucit à se faire. ( lou gouvèr se n’oucupo)

A Veisoun, en fasènt de cavage avans d’atribuï un permés de bàsti, gaire liuen dou tiàtre anti an descubert uno estatuo de femo dóu siècle proumié.

Dins Droumo, i’a mai agu d’ataco de loup ; n’en fai cinquanto uno despiéi la debuto de l’an.



A Nanto, an desplega un drapèu bretoun gigant pèr demanda soun restacamen à la regioun Bretagno, acò me semblarié nourmau, amor qu’à Nanto i’a lou castèu di Du de Bretagno.



Ai legi dins lou journau tambèn qu’uno persouno avié reçaupu uno letro de la Segureta Soucialo pèr l’assabenta de sa propro mort ! Aquelo empego, alor !

Sus l’auto-routo, dóu coustat de Mournas i’a un menaire de camioun que s’es engana : èro sourti sus uno aire de repaus e quouro vouguè s’entourna mai sus l’autorouto, s’es engana de coustat e ma fisto, li gènt di veituro que lou veguèron arriba davans éli aguèron uno bello pòu ! mai i’aguè ges de mau ! ( sabe pas coume an fa pèr lou bouta dóu bon coustat !)

Dins lou relarg d’Avignoun, i’a un autre camioun que s’es ana garça dins lou Rose, tèsto proumiero.  Sabe pas s’an retrouba l’ome que lou menavo.

Toujour sus l’autorouto, i’a un parèu qu’an oublida soun drole ! S’èron arresta sus uno aire de repaus pèr ana escampa d’aigo, un cop l’afaire facho, s’entournon à sa veituro e s’en van, sènso s’avisa que lou drole ( qu’a aperaqui 14 an) èro tambèn sourti de l’autò, belèu pèr la memo resoun. E s’un cop sourtiguè di coumoudita, s’avisè que si gènt èron plus aqui ! Dequé faire ? ges de barrulaire, avié pas soulamen lou numero dóu barrulaire de si gènt.. Un emplega dóu netejamen de l’endré mandè uno telefounado i gendarmo de l’autorouto, e bonodi d’entresigne douna pèr lou jouvènt, feniguèron pèr trouva d’ami dóu parèu qu’éli avien soun numerò de telefounet barrulaire, e es coume acò que fuguèron prevengu e que deguèron s’entourna pèr veni querre soun enfant !

Dins lou despartamen, i’a d’endré ounte la grapaudiho a de travessa de routo pèr ana se reproudurre o pèr ana à l’aigo, e n’i’a toujour que se fan escracha, alor de gènt bountous li fan travessa : li carrejon dins de ferrat d’un coustat à l’autre de la routo. An resoun, li grapaud soun de bèsti qu’an uno plaço impourtanto pèr empacha que fuguessian envahi pèr de gasteroupodo e d’àutri destrùssi. Alor, ajudo contro ajudo, acò es uno bello causo, amor qu’aquéli grapaud soun proun matrassa coume acò pèr la poulucioun e li machino dins li champ e li jardin, e se n’en vèi de mens en mens. 



Dins li journau se parlo quasimen plus de la pandemìo de Couvide, la guerro en Ukreno a escafa la guerro contro lou virus.

                                     Michello

jeudi 25 août 2022

4512m ! Lou journalet dóu Pont de Garanço N°106: « Un de mai au reloge dóu tèms ! » Janvié 2022

 

                     « De longo passo, jamai s’alasso ! »

 

       Après « la cigalo e la fourmigo » dóu numero 105 de noste journalet, vaqui  « lou courpatas e lou reinard » pèr nous remembra lis ouro benurouso de nosto enfanço :

Lou courpatas e lou reinard

 



Mèstre courpatas, sus un aubre ajouca,

Tenié en soun bè un froumage.

Mèstre reinard pèr l’óudour aleca,

Ié tenguè à pau près aquel langage :

« E bon-jour mèstre dóu courpatas,

Que sias  poulit ! que me semblas bèu !

Sènso messourga, se voste ramage

Es egal à voste plumage,

Sias lou fènis dis oste d’aquéli bos. »

A n’aquéli mot, lou courpatas noun se sènt de joio ;

E pèr mountra sa poulido voio,

Duerb un large bè, leisso toumba sa predo.

Lou reinard se n’en sesi e dis : « Moun bon Moussu,

Aprenès que tout flataire

Vis au depèns de lou que l’escouto :

Aquesto leissoun vòu bèn un froumage ben-segur. »

Lou courpatas, vergougnous e counfus

Jurè mai un pau tard que lou ié prendrié plus.

                                           Michèu

 Sian mai à la debuto de l'an !

 

       Vaqui, avèn passa lou cap de l'an, toujour un pau tristounet ! La situacioun estènt toujour la meme, ausavian plus espera un chanjamen...

       2020.. . 2021... 2022...  An tres dóu Courouna !

Fai dous jour qu'avèn mai lou soulèu, mai aquéli jour gris e neblous, qu'èron long e triste !



Lou campèstre ei segrenous, li bartas espeloufi emé si ròumi negre, encaro ges de flour o quàsi...

Quàuqui vióuleto asardouso banejon, li planto di sabatié *



 coumençon, souto si gràndi fueio, de fourma si flour. Lis aviéu dins moun jardin quouro restave dins l'Isero, e eilabas lis ai visto mant un cop flourido souto la nèu ; poulit tablèu de roso, de verd e de blanc. Pèr lou moumen i'a tambèn li glaujo de Nouvè qu'esgaion l'ivèr dous mes de tèms emé si poulìdi courolo mauvo ;



 fau pas óublida nimai li roso de Nouvè d'un blanc d'evòri que tambèn reston belamen espandido forço long-tèms. Ai de verbouisset talamen carga de si fru rouge que se clinon vers lou sòu. Leva d'acò, tout ei nus e triste.

L'auceliho s'acampo d'ouro davans l'oustau pèr manja li grano que ié pourgisse : pimparrin, rigau, cardalino, quinsoun, tout acò piéuto e pito.


Aquéu mistrau, despièi dous jour, nous jalo, mai èro necito pèr neteja lou cèu d'aquéli neblo e seca la fango di camin. Osco !

Après lou mistrau, la fre es arribado, de gròssi jalado la niue, e lou matin, talamen la « vièio a tamisa » que sèmblo qu'a neva. Aqui retrobe mi joio d'enfant : vèire esbrihauda li mendre brout d'erbo, li vèire adourna d'aquéli broudarié de gibre, es quaucarèn de meravihous, d'irreau.



Tre lou jour leva, vau apastura mi galino, l'erbo gelibrado cracino souto mi pèd. Dins la neblo qu'oundejo sus lou canau deviste li canard sóuvage qu'esquihon sus l'aigo sènso brut.

Tout es siau ; en passant à coustat di bartas, l'auceliho s'envolo, espaurido, dins un lóugié fretamen d'alo, pèr s'ana pausa sus uno branco, un pau pu liuen.

Coume lis ame, aquéli matin jala !

Lou 17 de Janvié : Sant Antòni. Se dis qu'aquéu sant, estènt ermito dins lou desert veguè veni vers èu un jour, uno trueio emé sa nisado de poucèu avugle. Entristesi de vèire aquéli pàuri bèsti trabuca, lou sant ié rendeguè la visto ; e d'aquéu jour, la trueio lou quitè plus. Es verai que Sant Antòni a la reputacioun de retrouba tout ço qu'es perdu, e tambèn d'apara dóu tron ; li gènt ié disien : 

               « Sant Antòni,

               Engardo-nous dóu tron e dóu demòni... »

E coume li jour se soun proun alounga, acò anouncio lou tourna di bèu jour, li galino se bouton mai à faire d'iòu, se dis que : «  Sant Antòni duerb lou quiéu i galino »

Mai dins cinq jour, vaqui Sant Vincèns :

 « Lou fre cousènt, tout jalo o tout fènd »

Mai tambèn Sant Vincèns pòu adurre un tèms mens fre :

       « Pèr Sant-Vincèns

       l'ivèr perd uno dènt

       o la recoubro pèr long-tèms »

 

       Alor, mèfi ! L'ivèr ei belèu pas feni....

 


                                                           Michello

 

* bergenia, plante des savetiers

 

               L'aubre....lis aubre

 



       D'aubre, n'i'a de touto meno de pèr lou mounde.

Un aubre, es quaucarèn d'estraourdinàri : i'a ço qu'ei vesible pèr nòstis iue, e ço que poudèn pas vèire, ço que s'escound dins lou sòu, bèn founs, e tout ço que se passo foro de nòstis iue, souto la rusco. Nautre, vesèn lou pege, li branco e lou fuian, emé soun cicle de vido au debana di sesoun.

De que i'a de mai estraourdinàri qu'aquelo pichoto grano que, toumbado au sòu, o messo en terro pèr l'ome, fai baneja soun grèu tre que li coundicioun ié soun favourablo. Pièi lou grèu se fai cambo, cargo si branqueto, desvouloupo si fueio, pièi, d'annado en annado countùnio soun crèis. Mai pèr acò a besoun de soulèu pèr faire la foutosintèsi, e a besoun d'aigo pèr amagestra la sabo que vai carreja tóuti li bòni causo que ié son necite pèr viéure. Es pèr acò que tóuti li grano que toumbon au sòu, dins li bos, li sèuvo, li ribo, an pas tóuti la chanço de veni d'aubre grandaras , an besoun d'espàci à soun entour, an besoun de la lus dóu soulèu. E lis aubre qu'an un crèis mai rapide que lis autre soun favourisa, auran lèu fa de s'espandi e de prendre sa plaço au soulèu, alarga de gròssi branco e un fuiage espès que fara d'oumbro is autre que restaran meigrinèu e auran gaire de chanço de subre-viéure is ataco di predatour de touto meno.

Despièi la debuto de l'umanita, de segur, lis aubre soun esplecha pèr l'ome pèr tóuti si besoun, e acò dins qunte endré de la planeto que siegue.

I'a aperaqui 60 000 espèci diferènto d'aubre de pèr lou mounde ; chasque espèci a si particularita e chasque bos a sa propro densita, l'ome a sachu n'en faire soun proufié.

Aquéli que soun bos ei lóugié mai rege, l'esplechon pèr basti, faire de moble, de manche d'óutis, d'estrumen de musico, n'en fan tambèn de papié, e l'esplechon meme pèr la parfumarié o faire de cousmeti ( bos de roso e bos de santal) ; soun encaro emplega pèr la tenchurarié, e fau pamens pas óublida lou caufage dis oustau.

A passa tèms, i'a d'aubre, coume li piboulo, aubo, verne e óume, qu'èron regarda coume d'aubre maudi bord que servien à faire de poutènci pèr ié penja li maufatan.



E ço qu'es estraourdinàri, es que tóuti aquéli bos podon chabi de coulourun diferènt segound la coumpousicioun de la rusco, de l'auben, dóu duramen, di racino, di fueio.

Pèr la tenchurarié, s'emplegavo la rusco e li galo di chaine pèr faire d'encre negre ; n'esplechavon tembèn li tanin. Emé lou fustet que crèis dins li colo, n'en fasien de coulourun jaune. Lou nouguié que chabis de tanin èro emplega coume mourdènt avans de tenchura lis estofo, e tambèn pourgissié de coulourun brun. Dins d'àutri païs, i'a



 tambèn l'aubre dis Osage que chabis de coulourun que van dõu jaune au verd càqui que servié pèr tencha li vèsti di sourdat de l'armado  americano ; l'amourié di tenchurié, éu, chabis un coulourun jaune viéu enplega pèr tencha lis estofo de coutoun. L'acacia pourgis de coulour que van dóu castan au marroun encre; i'a encaro lou bos de Campè que baio de coulour que van dóu blu au mauvo. 

Poudriéu encaro parla d'un fube d'aubre o aubret dóu nostre o de païs fourestié que soun belèu encaro esplecha pèr si prouprieta. N'en parlaren un autre cop !

 

                                                                  Michello

samedi 18 juin 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°105: « Souveni, souveni ! » desèmbre 2021

 


En souveni dis ouro à ensaja d’aprene de cor li fablo de Lafontaine, vaqui uno traducioun sènso pretencioun de la cigalo e la fourmigo que vai de-segur vous faire tourna viéure l’escolo de vosto jouvènço .



La cigalo e la fourmigo


La cigalo, aguènt canta tout l’estiéu,

Se troubè forço desprouvesido

Quouro la biso fuguè vengudo.

Pas un soul pichot moussèu

De mousco vo de vermenoun.

S’enanè crida famino                                         

Encò la fourmigo sa veisino,

La pregant de ié presta

Quauque gran pèr subrevièure

Dusqu’à la sesoun nouvello.

Vous pagarai, ié diguè,

Avans avoust, fe d’animau,

Interès e capitau.

La fourmigo es pas prestouso :

Es aqui soun mèndre defaut ;

De-que fasiès au tèms caud ?

Diguè à n’aquelo empruntarello.

Niue e jour à tout venènt

Cantave, noun vous desplase.

Cantavès ? n’en siéu fort aise :

E bèn ! dansas aro !


Michèu


L'aubre de Nouvè !



Despièi lou tèms qu'istale au miéu aquel aubre « sacra », adourna de garlando beluguejanto e de boulo acoulourido, me demandave d'ounte nous venié aquelo tradicioun. 

Sèmblo qu'adeja dins de tèms inmemouriau, lou 24 de Desèmbre, jour de la « reneissènço » dóu soulèu, li gènt adouravon un aubre, 

Pèr li Celte, lou calendié èro fissa sus li cicle de la luno ; à chasque cicle ié courrespoundié un aubre, e lou dóu 24 de Desèmbre èro la serènto*. Pèr li rite pagan liga au soulstice d'ivèr, l'aubre, simbèu de vido èro adourna emé de fru, de flour e de blad.

En Alsaço, tre lou siècle XII èn, adournavon sis oustau em'un sapin. Èro clafi de poumo roujo e èro regarda coume un simbèu de l'aubre dóu paradis.

Au siècle XIVèn l'adournavon emé de poumo , de lipetarié, pièi encaro de pichot bescue.

A coumta dóu siècle XVIIèn e XVIIIèn, s'atrobon de sapin alumina. Es tambèn à-n-aquelo epoco qu'arribo la modo d'acrouca  uno estello au fin bout de l'aubre pèr simboulisa l'estello de Betelèn que tóuti seguiguèron pèr arriba davans lou brès de l'enfant Jèsu.

Se dis qu'es lis uganaud que tre 1560 desvouloupèron la tradicioun dóu sapin pèr se demarca di catouli.

Pèr alumina aquélis aubret, i'acroucavon dins si branco de cruvèu de nose ounte boutavon d'òli em'uno mècho ; avien tambèn de candèlo souplo qu'enviróutavon i branco.

En 1738, la mouié dóu rèi Louvis lou XVèn aurié istala un sapin de Nouvè dins lou castèu de Versaio, e en 1837, es la duquesso d'Ourleans que faguè adourna un sapin dins lou palais di « Tuileries ».

Aquelo tradicioun aguè lèu fa de s'espandi après la guerro de 1870, d'en proumié en Alsaço e Lourreno, pièi tout lou païs l'adóutè.

Me souvène d'aguè legi que lou « Marquès » (Folco de Baroncelli -Javon) fuguè espanta quouro si gènt lou menèron à la prefèituro d'Avignoun ounte pèr lou proumié cop avien istalla un sapin tout alumina e adourna. 

Despièi aquéu tèms, segur que n'a passa, d'aigo au Rose !


Michello

  • Serènto : épicéa


La crounico de Desèmbre 2021



E vaqui, dins un mes Nouvè aura passa e saren quasimen au bout de l'an 2021. Me souvene que l'an passa à-n-aquelo epoco nous languissian de cabussa dins l'an nouvèu, dins l'espèr que siegue meiour e que lou couvide s'esvalisso. Mai ei toujour aqui que varaio e que fai si mudo ; lou gouvèr voudrié que tóuti siguessian vacina, e de longo cercon à nous esfraia.

Dous an que sian dins aquelo pego, e li marchand de vacin nous avien proumes que si poutingo farien despareisse lou virus ; mai de bado ! 3 doso après, n'en sian toujour au meme endré. Lis Anglès an decida d'arresta tóuti aquéli mesuro que fan bàrri e leissa lou virus barrula pèr arriva à l'inmunita couleitivo. Belèu qu'an resoun e lou saupren bèn-lèu...

Dins lis Isclo d'Outro-Mar li gènt volon toujour pas èstre vacina e la castagno tubo ! Lou gouvèr a un pau moula e remanda l'oubligacioun i calendo de Janvié.

Lou tèms s'ei refreja. Aièr a un pau neva sus Ventour , e de nèu n'i-a'gu tambèn sus lis Aup, li Pirenèio e dins lou Massis Centrau. Adematin fasié un degrad contro l'oustau, e la vièio a tamisa pèr

lou proumié cop de l'an.

Au jardin, lis aubre soun tout desfueia e au sòu i'a uno bello espessour de fueio dins tóuti li toun de jaune e de brun. Me li faudra rastela pèr li bouta au coumpost. Emé touto l'umidita qu'avèn agu, li loumbri an forço travaia pèr trasfourma la matèri vegetalo ; de pertout vese aquéli tourtihoun de si dejeicioun ; acò endrudis bèn lou sòu. Fau coumença d'apastura un pau l'auceliho que vanego alentour dis oustau : rigau, cardalino, pimparrin.

D'ùni coume li tourtouro se van apastura souleto dins l'escourt emé lou gran di galino.Sabe pas s'es à l'encauso dóu rescaufamen climati, mai li bèsti soun desvariado : encò de mi vesin i'a uno galino qu'a couva e la semano passado an espeli sièis pouletoun ; d'abitudo es à la primo o l'estiéu que couvon.

Dins un roumias gaire liuen de moun jardin aviéu vist un nis de cabrian ( dis éuroupean), e aro a despareigu ; sabe pas s'ei la plueio e

lou vènt que l'an derrouina, o s'ei quaucun que l'a rauba, mai i'a plus res

Sian pas en Americo !

Segur qu'avés aremarca coume iéu, aquésti tèms, que nous enfetavon emé  soun «  black friday », valènt à dire un divendre negre. Acò es encaro un biais pèr vous faire croumpa de besougno que n'avés ges de besoun, en estènt segur de faire de bònis afaire.

E pèr èstre en plen dins li mour dis american, dimenche avèn dina encò d'ami qu'an viscu de long-tèms is Estat Uni, e avèn festeja «  thanksgiving », valènt à dire d'óufrèndo pèr

gramacia Diéu ; es uno fèsto d'acioun de gràci, e aquéu jour se manjo bon, en generau se manjo la dindo.

Encò de nòstis ami avèn manja la dindo e sa farço, em'uno sausso di brimbalié, pièi pèr lou dessèr, la tarto di nose de Pecan caramelisado ; eicelent !

Mai urousamen qu'aièr, en bon prouvençau que sian, avian manja l'aïòli !

Michello


vendredi 18 mars 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°104: « Amé un pau de retard !! » Nouvèmbre 2021

 


La crounico dóu mes de Nouvèmbre


Nous vaqui bèn à l'autouno !

Dissate passa avèn agu un pau de plueio qu'a pas fa de mau, em'un ventaras, un marin dóu tron!Li meteouroulougiste s'èron engana : nous avien anouncia de glavas de plueio touto la journado e finalamen a plóugu que lou matin, e pas tant qu'acò. Vuei que sian lou jour de la Toussant, adematin a fa uno bono plueio.

La naturo a mai desplega si dauraduro e touto sa paleto de coulour autounenco. Quet chale !

Tra la fenèstro vese li rai dóu soulèu esquiha sus li fueio de la figuiero pèr s'ana miraia dins l'aigo, e l'aigo n'en remando si rebat  sus li fueio dis aubre que lou ventoulet fai tout just ferni ; aquéli rebat mouvedis semblon un caleïdouscope gigant, d'image que se fan e se desfan de longo ; poulit espetacle !

Acò fai un pau óublida lou rèsto... Lou gouvèr que vòu perlounga lou passo-sanitàri jusqu'à l'estiéu venènt... Lou menistre de la santa èro tout fièr d'anouncia la descuberto d'un nouvèu remèdi contro lou Couvide ; mai au dire d'ùni saberu que soun pas dins de «  tuert d'interès », sarié un remèdi belèu un pau « dangeirous » e bèn carivènd !


Dimènche à Sant Savournin i'avié lou councous de la mai grosso coucourdo ; m'ère facho marca pèr ié participa, à la primo, e baiavon en tóuti un saquetoun de grano de coucourdo de la varieta « coucourdo muscado ». Dins lou miéu i'avié quatre grano : uno avié si dos pèu que se toucavon, rès dedins pèr greia. N'ai samena tres. Sus li tres, n'i'a que dos qu'an greia ; quouro li plantun aguèron soun parèu de fueio, n'i'avié un qu'èro un pau feblot, e un cacalaus aguè lèu fa de l'empassa.


 Me restavo un plantun qu'istalère au jardin dins un poulit rode, emé de bon femié, bèn arrousa. Aguè lèu fa de s'espandi em'uno tijo que semblavo uno serp e de fueio quasimèn tant grosso que d'auriho d'elefant. La planto faguè lèu lou tour de l'endré pièi se boutè à flouri... mai rèn que de flour masclo ! Ère à mand de la derraba... Pièi un jour m'avisère qu'uno segoundo tijo s'èro enfusado souto uno grosso planto de flour e que banejavo de l'autre coustat, mai un pau à l'oumbro. Mai es elo qu'avié chausi lou rode pèr enfin espandi si flour femelo. Tres bèlli flour que se mudèron en pichòti coucourdo e cade jour n'en survihave lou crèis ; mai uno aguè lèu fa de se seca e la segoundo fuguè aneientido pèr li poutoun d'un gros cacalaus. N'en soubrè pamens uno, mai estènt qu'èro dins un rode un pau souloumbrous venguè pas tant grosso qu'acò e me faguè pas gagna lou councous. Aquelo que daverè lou proumié prèmi fasié 137 centimètre de circounferènci ; poulido coucourdo !

Aquesti jour fasié un tèms de calandro : bon soulèu, ges de vènt, e mi tartugo , un pau desvariado arribavon pas à s'endourmi ; lou soulèu lis atrivavo deforo e manjavon gaire. Mai despièi dous o tres jour que lou tèms s'es afrejouli an feni pèr plega parpello pèr uno niue de sièis mes.

I'a de jour qu'amariéu bèn d'èstre uno tartugo….

Michello



La faïençarié d'art, de Moustié à Marsiho..


Tre lou reinage de Louvis lou XIVèn, de fabrico de faïenço d'art an espeli dins lou miejour, e lou gàubi de Clerissy, mèstre faïencié mai tambèn de Viry, pintre, an countribuï à la renoumado de la faïençarié prouvençalo. Èro lou cèu-sin de l'art de la ceramico franceso. Aquéli dos famiho de terraié istalado au Moustié despièi de tèms an pau à cha pau meioura soun obro ; un bon prèire d'un ordre mounasti italian qu'èro istala au Moustié i'aurié trasmès la recèto de l'esmaut estanifèr.


La famiho Clerissy estiganço alor la glaçaduro à l'estam que recuerb li terraio, e ei la famiho Viry, mèstre pintre de paire en fiéu que fan lou renoum e la bèuta di decor. S'ispiron di pintre e gravaire flourentin coume Tempesta : de sceno de casso, pièi de sceno d'ispiracioun biblico dins de toun de blu. Pièi van crea de moutiéu de flour de l'Ouriènt-Estrèmo. Fan de friso emé de grifoun alu que s'afrounton emé de bèsti de casso. Dins aquéli decor s'atrobon encaro de lioun, de fueio d'acanto. Fargon perèu de vas de farmacìo.

Au siècle XVIIèn lou dessinatour Berain qu'a uno cargo impourtanto à la court dóu rèi Louvis lou XIVèn s'ispiro de la reneissènço italiano pèr crea de nouvèu decor.


Un dis enfant Clerissy s'èro establi à Marsiho ( à Sant Jan dóu Desert) e aperaqui vers 1725, de la parentèlo di Clerissy van crea d'àutri faïençarié au Moustié, mai li moutiéu soun mens riche.. En 1738, ei la debuto de la poulicrounìo : lou jauno adus la coulour dóu miejour emé lou verd, e lou blu refrejo l'atmousfèro. I'a encaro un verd founsa e lou manganèso.

En 1783, la fabrico de Pèire Clerissy sara vendudo à Jòusè Fouque.

Uno autro famiho de faïencié, lis Olerys Laugier van proudurre d'àutri decor pèr si creacioun : de bouquet, de garlando, de courouno, e meme de flour de tartifle. que soun à la modo en Espagno.

Pièi se van ispira di pinturo muralo descuberto dins de baumo au siècle XVèn, dóu tèms di cavage rouman pèr crea de moutiéu « groutesc » emé de persounage eisouti, d'indian à plumo, dec ambarut nanet, de persounage guerrié, de musician, de singe, d'ase, de chin. Pièi vendra la modo


di decor « i marchand »dis ativeta dóu port, pièi de sceno mitoulugico. La fabrico Fouque-Pelloquin vai crea de decor de sceno biblico mai tambèn de decor de simbole massouni à la fin dis annado 1700.

A-n-aquelo epoco l'art de la faïenço fai flòri dins touto la Prouvenço ounte mant uno famiho se soun istalado : Marsiho, Sant Jan dóu Desert, Varage, Alemagno en Prouvenço, la Tourre d'Aigo, emai dins lou Langadò: Nime, Mount-Pelié, Narbouno.

Michello


Sourso : Istòri de la faïenço franceso de Dorothée Guillemé Brulon.