- *Li cantaire e cantarello venon, d'ùni de l'Escolo de Font Segugno de Castèu-Nòu de Gadagno, lis autri dóu roudelet voucau de Bedarrido.
mercredi 21 novembre 2012
Pèr festeja avans Calendo !
vendredi 9 novembre 2012
Lou journalet dóu Pont de Garanço N°18 . Nouvèmbre 2012
Toussant l'intro, sant Andriéu lou sort.
Jan-Enri-Fabre à Vedeno
A prepaus de Jan-Enri Fabre, lou « Felibre di Tavan »: vous ai un pau parla de sa vido e de soun obro espetaclouso, mai me siéu avisado que i'avié encaro d'àutri causo à counta sus aquel ome qu'èro un vertadié saberu.
Au mitan dóu siècle 19en, l'artisanarié de la sedo èro flourissènto dins noste païs. Mai acò coumencè de se gasta quouro dous malautié (la pebrino e la flaquarié) toucant li magnan venguèron escoufi lis abalimen. Lou Menistre de l'Agriculturo mandè Louvis Pasteur pèr cerca l'encauso dóu malastre e ié pougi un remèdi. Mai Pasteur, qu'èro un chimiste de trio, counèissié rèn i magnan ; lou Menistre ié counseiè de rescountra Fabre que coumençavo d'éstre couneigu bono-di si recerco sus lis us di bestiouno.
Es coum'acò que se faguè lou rescontre di dous saberu ; ço que permeteguè à Pasteur de descurbi l'encauso di malautié di magnan e de n'en prevèire la soulucioun.
Estènt à l'oustau de Fabre, Pasteur, qu'estudiavo perèu li malautié dóu vin e la coumpousicioun de l'acide tartri, ié demandè de ié faire vèire sa croto. E Fabre, ié moustrant emé lou dèt uno damo-jano pausado sus uno cadiero despaiado, ié respoundeguè : « Ma croto, la vaqui ! »
Ço que se saup nimai gaire, es que Fabre descurbiguè perèu un nouvèu proucidimen d'apuramen de la garanço pèr óuteni l'alisarino. Mai malurousamen, coume venié de depausa si brevet, dous saberu alemand descurbiguèron coume óuteni d'alisarino sintetico, e lis espèr de Fabre cabussèron, un cop de mai.
Aquest cop, vous n'en dise pas mai ! Se n'en voulès saupre encaro, vous fau veni à l'oustau dis Assouciacioun de Vedeno, lou dissate dès e sèt de Nouvèmbre à quinge ouro pèr escouta la counferènci espetacle dicho e cantado pèr la chourmo de Jan-Bernat Plantevin.
Pèr mai d'entresigne, me poudès souna au 04 90 22 00 83.
Michello
Lou proubleme dÓu gouto-à-gouto
« Me vénes teni coumpagno ; t'ai pas trop vist aquest estiéu ! » diguè lou jardinié biaissu à soun coulègo Dardar que venié de s'asseta à coustat d'éu sus lou banquet.
« O, as rasoun. Am'aquelo calourasso, sourtiéu plus de l'oustau. Èro de fiÒ que toumbavo dÓu cèu ; Erian bèn au fres amé la Justino dins noste vièi oustau i tourno-vènt barra ; se sian sadoula de televisioun amé lou Tour de Franço e pièi li Jo Oulimpi. Aro, fai meiour. Es pèr acÒ que te vene vèire » ié respoundeguè lou Dardar que semblavo autant gaiard que li cacaulauso que banejon tre li proumièri gouto de plueio.
« Bord que me sies vengu vèire, anan pausa lou gouto-à-gouto is aubrihoun qu'an veramen soufert de la secaresso. Dóu gros tuièu que vèn de la Sorgo amé sa clarineto e si roubinet, anan faire parti mai d'un tuièu negre que vène de coumpra e mena ansin l'aigo i pèd dis aubrihoun. Mai voudriéu pèr acÒ utilisa lou mens poussible de tuièu.
Anan faire lou dessin amé li distànci e ensaja de trouva lou mai court camin pèr realisa noste travai.
Quet virouioun causi ?
Se prene S-A-B-C e S-F-E-D, trobe 16 mètre e ai pas proun de tuièu.
Se prene S-F-A-B-C-D-E, trobe 15 mètre ; es meiour mai ai pas proun de loungour de tuièu. »
Li dous coumpan se boutèron au travai. Van-ti trouba la soulucioun ? Li fau ajuda.
La respounso, la troubarès dins lou numero seguènt. En esperant, assajas de la trouba.
Michèu
« B » coume « beau »
un beau pays : un bèu, galant païs
un bel arbre : un bèl arbre
une belle femme : uno bello, poulido femo
il fait beau : fai bèu
une belle somme : uno bravo soumo
un brave idiot : un brave tÒti
beau comme un dieu : bèu coume un soulèu
il crie de plus belle : crido que mai
l'échapper belle : l'escapa bello
passer une belle vie : la passa bello
Michèu
_ Pèr se souveni quant i’a de jour dins li mès:
Nouvèmbre, Abriéu, Jun e Setèmbre, trente jour,
De vint e vue n’i'a qu’un
E tout lou reste es de trent’un !
_ Pèr se souveni de quant de tèms porton li cat:
Nòu semano manco très jour, Chin, cat, loup...
Michello
Pleidejat pèr li bestiouno
Quouro èro pichouneto e qu'anave emé ma maire au jardin culi li liéume, aviéu pòu dis aragno. que trevavon dins li planto.. Amave pamens bèn de li regarda, mai pas de li touca, e en culissènt li faiòu verd, desranjavian un fube d'aquèlis aragno cambarudo e à chasque cop que n'iavié uno que me venié sus la man, acò me fasié quiela de l'esfrai. Mai ço que redoutave lou mai, èron aquèli grossis aragno
negro que tèisson de sedo l'intrado de sis oustau, au ras dóu sòu, entre de mouto de terro ; espèron si predo, bèn amatado, e s'un cop passès à coustat e toucas soun fiéu, boumbisson foro de soun trau. I'a perèu lis epeiro, aquelo que soun raiado de jauno e de negre que se dison perèu aragno-cabrian bord que soun verinouso ; reston au bèu mitan de sa telo tiblado entre de branco, lesto à fusa ; i'a encaro aquelis aragno
bourrudo, e aquèli que semblon de pichoto favouio, sènso óublida li licoso ( licoso de Narbouno) proun grosso e que semblon cuberto de terro : se li regardès de proun proche, en verita, es sa ninèio que cargon sus soun esquino, tant que li pichot soun pas vengu proun grand pèr tèissa un fiéu e se lèissa empourta pèr lou vènt.
Leva dis escourpioun, aviéu pas pòu dis àutri bestiouno ; regardave li grihoun negre courre dintre mouto, li cri-cri, aquèli que rintron dins l'oustau à l'autouno, li pregadiéu inmoubile, à l'espèro, e subre tout ço que m'amusavo, èro de courre dins lis estoublo pèr vèire li centeno de pichÒti sautarello griso, qu'en boumbissènt duerbon sis alo acoulourido, e fasien à moun entour coum'uno garbo de belugo. Siéu
toujour estado espantado de vèire chasqu'an li tiero de fournigo s'endraia dóu meme biais. Enfant, à vèspre, amavian de resta deforo, à la bello sesoun, pèr aluca li bestiouno que trevon qu'anue : li bèu parpaioun que venon teta lou neitar di flour qu'espèron la nue pèr desplega si pavaioun e espandi sa redoulènci, li bambarot que
voulastrejon en zounzounejant, li luseto escoundudo dins li trau de muraio o li bartas e que se veson que quouro atubon si fanau... De jour coume de nue, que de meraviho !
I'aguè pièi de pountannado que lou desveloupamen de la chimio endustrialo pourgissié tout ço que falié pèr se desbarrassa di bestiouno, tant dins lis oustau que dins li jardin ; aquèli bestiouno qualificado de parasite, leva dis abiho, fuguèron esterminado sènso chifra, sènso escouta li voues que coumençavon de tira la campaneto d'alarmo.
Emé l'ajudo de tout l'arsena chimi emplega pèr meioura, à ço que cresian, li recordo e facilita lou travai dis ome, avèn tout councha e ourganisa un chaple vertadié.
N'i'a faugu de tèms, pèr reviéuda li counsciènci e chanja lis esperit ! Avèn realisa, à tèms, qu'erian en trin de ressa la branco ounte erian asseta, e que tóutis aqueli meno de bestiouno, de la mai grando à la mai pichouno, avien uno resoun d'eisista, e que chascuno a sa plaço dins la grando cadeno de la vido, que n'en sian, nàutris uman,tambèn qu'un di maioun.
Chasco bestiouno es utilo, e aro, li nouman « aussiliàri dóu jardinié ». N'ia un fube que soun de poulinisatour de trio, coume lis abiho, mousco, guespo, cabrian, mousquihoun, etc...N'ia que manjon li destrussi coume li nieroun o pesou, n'ia que manjon li verme, li caniho, d'àutri li limaço, coume li babo di jardiniero, n'ia que
manjon li bèsti morto, d'àutri lou pourridié, n'ia de menudet que travaion pèr meioura lou sòu en manjant li matèri en descoumpausicioun e lou trasfourmant en uno sustànci assimilablo pèr li planto. Vesès que chascuno a sa plaço e se nourrisson
lis uno dis àutro, ço que permet de regula soun noumbre. E partènt d'acò, fau nimai pas derraba tóuti li planto sóuvajo bord que n'an besoun pèr se nourri e se recata.
Es aquelo idèio de respèt de la bioudiversita que fau espandi. Adejà, dins li boutigo, i'a de mai en mai de proudu naturau, que siegue pèr manja, neteja, o pèr entreteni lou jardin. Mai li champ soun encaro councha de pesticido, e ço que nous dèu faire chifra, es qu'à l'ouro d'aro, lis abiho vivon miés en vilo que dins lou campestre !
Fau aprendre i jouine à viéure emé li bestiouno, à li respeta, e respeta tambèn li« marridis erbo » !
Aquest estiéu, n'ai fa l'esperiènci : à soun arribado, mi felen èron terrourisa pèr li guespo que voulastrejavon à l'entour de l'oustau, e subre tout, à l'ouro di repas au jardin. N'avèn parla, e pau à cha pau, se soun abitua, e nÒsti repas soun vengu mai pausadis. Fau dire que passan de tèms à óusserva li bestiouno, e meme se passon luen di telaragno, n'en soun mèns esfraia.
I'avié uno d'aquèli grÒssis epeiro qu'avié teissa sa telo dins un recantoun à man de la porto d'intrado de nost'oustau ; cade jour l'anavian regarda pèr vèire ço qu'avié aganta pèr pitanço. E queto suspresso ! Un jour, à la fin de l'estiéu, a coumença soun nis : a teissa un saquetoun de sedo ounte a despausa sis iòu, pièi l'a agouloupa
encaro de sedo, e à l'entour, a basti uno coco que semblo uno pichoto moungóufiero en pergamin, uno obro d'art ! Quàuqui jour après, n'a fa uno autro, pièi a disparèigu, avié feni soun tèms. A pres suen d'istala sa ninèio bèn à la sousto dóu vènt dins lou recantoun de la muraio e de la plueio souto la gorgo. I'a plus qu'à espera la primo venento pèr li vèire sourti de si pedas e ana descurbi lou mounde pèr recoumença lou cicle.
Me siéu di, d'esperiéu, que tant de suen pèr perpetua soun espèci, acò dèu fourça lou respèt.
De que n'en pensas ?
Michello
Dono Chambon
I'a de gènt qu'an marca soun passage dins la vido proufessiounalo, subre-tout dins lou mounde agricolo que l'obro i'es souvènt forço penouso. Dono Chambon e soun ome, Roumié, menavon un tenamen dins lou quartié di « Clausoun » ( toucant lou Plan d'Entr'aigo) : cerealo, jardin e pradarié èron sa prouducioun.
Èron tras que fort pèr faire veni de meloun verdau que vendien sus la plaço de Vedeno.
Desseparado de soun ome, pièi vèuso, countuniavo de mena li terro ; deja proun vièio, èro uno femo d'eficàci qu'avié la forço d'un ome.
Me souvene de l'agué visto coutreja emé soun chivau e faire un poulit travai. Erian vesin de terro i Counfino, qu'èron de jardin, e li darrié tèms s'óucupavo de soun liéumié. Soun fiéu, Ramoun, venié de cop que i'a l'ajuda. Tóuti dous èron tihous, e dins lou mena de l'obre, quàuqui-fès, li vouès s'enflavon... S'esbramassavon un bon cop, pièi èro feni.
A la fin de sa journado, nous venien saluda e charra un moument, pièi nous disien, en parlant dóu travai : « Vé, m'en vau, se lou vou, lou Bon Diéu fara lou reste ! »
Jano Mario
La chourmo dÓu cous de prouvençau
N.B : S’avès uno istòri à nous counta (meme en francès), esitas pas : Nous agradarié de la bouta sus aquest journalet.
mardi 6 novembre 2012
vendredi 5 octobre 2012
Lou journalet dóu Pont de Garanço N°17 Óutobre 2012
En Óutobre, lou vin se fai bon
La partido de pesco amé lou Titèn
« Vènes amé iéu, Marcèu, aquéu dimenche ? Counèisse un cantoun pèr pesca que de-segur t'agradara forço » diguè lou Titèn à moun Grand, forço souspres d'aquelo counvidacioun.
Fau dire que moun Grand èro pas un pescaire ; preferissié lou bracounage. Ié venié en Òdi d'espera d'ouro de tèms sus la ribo pèr sourti un malurous pèis; pamens, lou Titèn avié talamen insista que diguè pas noun e que decidèron de se retrouba lou dimenche venènt en famiho, sus li ribo dÓu Rose proche de Comps.
Ma maire èro forço estounado ; couneissié soun paire ; l'avié jamai vist pesca à la ligno. Preferissié « faire lou trau » à Eguïo dins la Sorgo amé lou « Dardar » e reveni chasque cop amé un plen ferrat d'anguielo qu'Óufrissié pèr la majo part à sis ami. Èro toujour amé un pau de crento que participave à-n'aquéu bracounage : l'arribado dÓu gardo de pesco èro toujour poussiblo.
Falié coupa l'arribado de l'aigo de la Sorgo que se jitavo dins un canau que ribejavo nosto terro e que servié à nega li prat e li jardin. Alor, amé de ferrat, falié lest vueja lou trau que l'aigo i'avié fa à la sourtido de la marteliero e après un esfors plen d'enavans, reculi lis anguielo preso à la lèco que virouiavon dins la fango dÓu founs dÓu trau: Èron de bestiàri mai gros que lou bras que falié lèu bouta dins uno caisso bèn barrado. Lou sèr penjado à-n'uno branco pèr uno courdello serrado au ras de la testo, li falié alor espeia ; ço que m'estounavo alor, es que countuniavon de s'envertouia, meme après i'agué coupa la tèsto.
Dounc, aquéu dimenche se retroubèron sus li ribo dÓu Rose tout proche de Comps, à coustat d'Aramoun, mounte lou Gardoun se jito dins lou flume. Moun Grand se faguè apresta e esca la ligno que lou Titèn i'avié pourgido. E vague de manda lou siéure ; rèn pitavo ; pamens, lou Titèn sourtié adeja si proumièri preso .
Pau à cha pau, moun Grand s'aluenchavo long de la ribo en cerco d'un bon cantoun ; mai, de bado. Un moumen, fuguè talamen luen, que lou veguèron plus.
Mai, un quart d'ouro mai tard, lou veguèron s'entourna tout triounflant ; uno anguielo gingoulavo au bout de sa ligno e la presentè au Titèn : « Ai jamai vist acÒ ! Coume as fa pèr la prene ? Lis anguielo se prenon pas au musclau ! » ié diguè lou Titèn, estabousi de vèire l'anguielo que s'envertouiavo que mai. Moun Grand i'espliquè alor qu'un vedèu èro toumba dins l'aigo e que s'èro enega. Lis anguielo èron en trin de festeja à soun entour. « Ié vau encaro ; lou cantoun es bon » ié faguè alor moun Grand en s'aluenchant dejà.
Ansin, mai d'un cop s'entourné amé uno nouvello anguielo que lou Titèn n'èro de mai en mai estabousi.
Lou sèr pamens, aprenguèron lou fin mot d'aquelo pesco miraclouso : Moun Grand anavo chasque cop encÒ lou peissounié dÓu vilage e se ié fasié pendoula uno anguielo.
Moun grand èro un farcejaire de proumièro e mai d'un Vedenèn lou podon afourti.
Michèu
« A » coume « arriver »
arriver à Marseille : arriba à Marsiho
la tempête arrive : la tempèsto, la chavano
arribo
mon fils m'arrive à l'épaule : moun enfant m'arribo à
l'espalo
qu'est-il arrivé ? de qu'es arriba ?
arriver comme un chien dans un jeu de quilles : arriba coume uno mousco
dins la soupo
je suis arrivé à le réparer : ai capita de l'adouba
il est arrivé(socialement) : aro fai lou grand moussu
il en est arrivé à tout abandonner : finiguè qu'abandounè tout
quoi qu'il arrive : coume que vire
il m'est arrivé d'en manger : n'ai agu manja
il y arrive juste : pecaire, ié fau tout
cela peut arriver : tant pÒu arriba
Michèu
Autouno pico à la porto....
Chasqu'an es la memo causo: un cop qu'arribo lou mes de Setèmbre, n'ai moun proun d'aquelo calourasso e pantaie de plueio o de neblo, pantaie en tout ço que pourrié announcia que l'estiéu es feni e bèn feni. Avèn agu nosto plueio de la fin d'Avoust e encaro à la debuto de Setèmbre, pièi aquéu gros mistralas qu'a fa clina li flour dóu jardin, qu'a matrassa li fueio dis aubre. E un cop que lou Magistrau a cala, vaqui, tourna-mai, la calourasso que fenis de tout seca!
Pamens, en regardant alin de d'eila dóu valat, vese que lou fuiage dis aubre es pas tant verd e coumenço de carga sa liéurèio d'autouno. Sente que i'a dins l'èr quaucarèn de nouvèu que floutejo, d'uno michour e d'uno douçour indefinissablo. Quàuqui matin ai trouba dins lou prat uno coulounio de champignoun encaro lusènt de l'eigagno de la nue. Aièr, en barrulant dins li colo souto Ventour, rescountrère, à coustat d'un pichoun riéu, uno chourmo de semenciero que lou ventoulet fasié tremoula sus si cambo fréulo. Me siéu di: « acò marco que l'autouno es en camin» e maugrat la calourasso de la journado, à vespre, un pichoun frejoulun m'a fa carga la vesto.
Li nue soun vengudo fresco, e la journado, i'a pus besoun de barra li contro-vènt pèr s'apara di raias de soulèu, bèn au countràri. L'oustau, coume uno grosso lagremuso aloungado dins lou prat, s'acagnardo dóu leva au coucha dóu soulèu. E quet plasé de descurbi, tourna-mai, l'oustau clar, ennega de lus!
Mai un jour, à vespre, faudra atuba lou fiÒ... Coume l'ame, aquéu proumié fiÒ de la sesoun! Li broundiho seco, qu'an espera tout l'estiéu, petejon coum'un fiÒ d'artifice e an lèu fa d'óuloureja tout l'oustau; perfum d'autouno que lèisso entre-vèire de meravihouso vesprado, de retour sus se-meme, e de pantai davans lou fougau.
Chasqu'estiéu, la calourasso m'esclapo, me levo touto voulounta, mai tre l'autouno, me sente touto reviscoulado. Siéu nascudo à l'autouno, e belèu qu'aquelo sesoun es pèr iéu, chasqu'an, uno respelido.
Michello
Quouro demourave à Santo Ano
Aco èro dins lis annado1952 : demourave amé mi gènt à la granjo de Garcin lou paire, au bord de la routo naciounalo que vai d'Avignoun à Carpentras ; toucant noste tenamen, i'avié lou « bar di Dora » e à dous cènt mètre, i quatre camin, lou dÓu « Cantoun Flouri ». D'aquel tèms, la routo èro mai tranquilo qu'à l'ouro d'aro que li veituro ié fan la co pèr mena si gènt au travai lou matin : vesian passa de tèms en tèms uno moto vo uno biciéucleto, uno camiouneto e subretout de carreto e jardiniero.
Menavian li terro qu'anavon jusqu'au « Camp di Badafier » que lis autourita franceso i'avié parga li vietnamen requisiciouna pèr travaia en Franço pèr remplaça li sÓudard francès enroula dins la guerro d'Indouchino. Aquèli terro èron la prouprieta de Moussu Carbonel e ié disien « li terro Carbounèu ». Ié faturavian de poumo-d'amour, cebo, blad, pese, faiÒu verd, tartifle ; avian tambèn dous prat pèr lou fen di chivau.
Quouro anavian dins li terro, lou tantost, agantavian uno trenteno de nÒsti canetoun pèr li bouta dins uno banasto bèn cuberto ; partian ansin amé la carreto e lou chivau, amé èli pèr li lacha pièi dins li prat : se jitavon alor sus li mourgueto à se faire peta soun gavai ; lou sèr, bèn gava, se couchavo près de la banasto que ié disien la mano ; èro alor facile de lis acampa pèr li ramena à l'oustau.
Qu'aquèu tèms semblo liuen tant lou biais de vièure à chanja ! E pamens, èro aièr.
Jano-Mario
Jan-Enri Fabre, lou Félibre di Tavan
Tout lou mounde counèis Jan-Enri Fabre, lou saberu, lou qu’a passa la majo part de sa vido à óusserva li bestiouno, soun biais e sis us, mai n’ia gaire de segur, que lou couneisson vertadieramen.
En mai dóu saberu, titulàri de très licènci e dous dóutourat de sciènci, Jan-Enri Fabre ero un pouèto de trio e un musicaire autoudidate.
Coumencè de coutiga la muso qu’avié vint an, rimejavo en francès e escriguè de meravihouso pajo. mai es pu tard que vai rimeja en prouvençau. Adeja, quouro fuguè nouma proufessour en Corso, se liguè d’amista emé lou moutpelieren Moquin-Tandon, e es èu, que rimejavo en languedoucian, que ié counseiè de s’espremi dins sa lengo meirenalo. En aquelo epoco, Fabre n’èro encaro à parla dins soun patoues auvergnas, mai quouro venguè pièi en Avignoun, trevavo la librarié Roumanille, e coumencè de s’embuga dóu parla prouvençau.
Mai es vertadieramen quouro s’istalè à l’Harmas qu’aprenguè lou prouvençau, bono-di soun ami Louvis Charasse, istitutour à Sérignan e tambèn Félibre, e soun jardinié Marius Guigue.
Coumencè alor à escriéure sis “Oubreto Prouvençalo” que titravo d’esperèu: “ umbli bachiquelli” !
En 1909, Fabre fuguè elegi Majourau dóu Felibrige. Defuntè en 1915, avié nonante e dous an.
Maugrat que fuguesse un travaiaire acarnassi, Fabre visquè quasimen touto sa vido moudestamen: li libre se vendien pas toujour bèn, e lou salàri de proufessour èro mingre… e ié falié abali sa famiho.
Dins sa vido, leva de sa decouracioun de Chivalié de la Legioun d’Ounour, óutenguè gaire de recouneissènço; en un moumen, l’argent ié defautavo talamen, qu’aguè l’idèio de vendre sa couleicioun d’eigarello de champignoun, e n’en parlè à Frederi Mistral. Lou maianen, esmougu pèr tant d’umilita escriguè au Menistre, ço qu’aguè pèr counsequènci de ié faire manda uno pensioun pèr feni sa vido un pau mai dignamen.
I’aguè perèu lou Dóutour Legros, deputa e amiratour afouga dis escrit de Fabre que s’esmouguè tambèn qu’un ome de sa qualita fuguesse quasimèn óublida de tóuti. Es èu qu’en 1910 decidè d’ourganisa lou Jubilèu de Fabre. Counvidè à Serignan un fube de mounde: saberu, ome de letre, ome pouliti, ami. Faguèron uno grando taulejado, e li mai espanta fuguèron lis abitant dóu vilage que lou counèissien gaire, de veire arriba tout aquèu poulit mounde. D’aquèu jour, reçaupè de vesite, de presènt e d’ounour. En 1913, aguè meme la vesito dóu President de la Republico, Ramoun Poincarré.
La vido de Jan-Enri Fabre fuguè talamen longo e talamen emplenado que se póu pas counta en quauqui mot….
Es pèr acÒ que la chourmo assouciativo dóu Pont de Garanço vous counvido à veni à l’oustau dis assouciacioun de Vedeno, lou dissate 17 de Nouvèmbre à 15 ouro, pèr assista à la counferènci-espetacle dicho e cantado pèr la troupo de Jan-Bernat Plantevin. En mai d’acÒ,touto la semano precedènto, toujour à l’oustau dis assouciacioun, pourrès vèire uno espousicioun counsacrado à la vido e à l’obro de Jan-Enri Fabre," lou Félibre di Tavan”.
Pèr d’entresigne, me poudès souna au: 04 90 22 00 83.
Michello
Bibliougrafio:
-La vie de Jean-Henri Fabre, Naturaliste. Docteur G.V Legros. Ed Sciences nat.
-Jean-Henri Fabre: à la rencontre de l’homme et du poète dans l’oeuvre du savant. Marie Mauron. Ed. A. Barthelemy. Avignon
-Biougrafio de Jan-Enri Fabre. JP Tennevin. Coll.Lou Prouvençau à l’escolo.
-Album de famille et lieux privilégiés de Jean-Henri Fabre. Yves Delange. Ed. A. Barthelemy et Actes Sud.
-Jean-Henri Fabre, Poésies françaises et provençales. P. Jullian. Ed CREDDO.Graveson.
-Les Carnets du Ventoux, numéro spécial JH Fabre.
-
jeudi 6 septembre 2012
Lou Journalet dóu Pont de Garanço N°16
Setèmbre 2012
Au mès de Setèmbre
Li rasin soun bon à pèndre
Remèmbre d'enfanço ...
Jóusselino nous countavo i'a gaire, que quouro coumencè de travaia à la vilo, i'a d'acò un pau mai de mié-siècle, i'avié coume routo que la « Naciounalo sèt » e au tèms di vacanço, li vèituro avançavon pus, e Jóusselino, emé soun velo-motour li doublavo tóuti, de la sourtido d'Avignoun enjusqu'au Pountet, ounte prenié à drecho, la fourcado pèr Vedeno.
Marineto, li chatouno, li jouvènt, lou jardinié e li biciéucleto !
Aquéu jour, i'aguè un fube de souveni qu'espeliguèron, chascuno countavo pièi la siéuno, èro toujour à prepaus de l'inchaiènço di jouine pèr lou dangié.
Countavian qu'au tèms de nosto jouinesso, souvènti-fès, li jouvènt e tambèn li chatouno, qu'avien pèr se desplaça qu'uno biciéucleto, e bèn urouso de l'aguè, s'acroucavon i ridello di parabendoun di camioun pèr se faire tirassa. Se dis meme que d'ùni soun ana enjusqu'à la mar en se fasènt tirassa coum'acò ! Marineto se souvèn que n'iavié un que que quouro s'entournavo de soun jardin emé soun ase e soun carretoun, li pichot se i'acroucavon, e éu mandavo de cop de fouit pèr li faire lacha, e degun s'anavo plagne de pòu de se faire bacela en mai d'acò pèr si gènt.
Pèr ana de Vedeno à Pont de Sorgo...
Carmen e Jóusselino nous countavon qu'èron tres chato de Vedeno qu'anavon dins uno escolo coumercialo à Pont de Sorgo. Carmen avié la chanço d'aguè un velo-motour, mai si cambarado, elo, avien que de biciéucleto ; alor, pèr ana tant vite qu'elo, avien trouba un biais ! S'acroucavon chascuno à-n'un bras de Carmen e se fasien tirassa. A l'intrado de la vilo, èron espinchado cade jour pèr uno vièio femo, qu'en brassejant ié disié qu'acò èro dangeirous. E vaqui qu'un jour, ço que devié arriba, arribè... Just davans l'oustau de la vièio, nÒsti tres chatouno piquèron de mourre-bourdoun, e la memèi ravido de li vèire au sòu, s'escridè : « Vous l'aviéu dis, acò es bèn fa ! » Mai acò lis empachè pas de recoumença !
Meme li jour que lou mistrau boufavo à tout derraba, un cop li butavo, lou cop d'après li reteniè, meme li jour que fasié uno fre de chin e qu'avien li dèt gòbi.
Avien pas la chausido !
La chatouno que parlavo à l'auriho di chivau
Jano-Mario se souvèn qu'un jour qu'èro pèr champ emé si gènt à culi de liéume, soun paire venié just de destala de la segarello li dous chivau, « Favori » e « Cocotte »,un negre, l'autro blanco. Sabien pas queto mousco li pougnè, mai tout-en-un-cop se soun embalado, e vague de courre dins li blad ! Soun paire ié cridavo : « arresto-li ! » e sa maire ié mandavo : « lèvo-te de davans, que te van espóussa ! »
Mai Jano-Mario counèissié bèn si chivau e avié fisanço en soun paire ; escoutè que soun idèio de lis arresta ; prenguè uno pougnado de blad, e lou groumandige li faguè veni à soun endavans e s'arresta pèr manja lou blad, en frenant di quatre ferre. Soun paire aguè pus qu'à lis aganta pèr lis atala à la carreto fin que de s'entourna à l'oustau.
E Jano-Mario de se souveni : « l'amave bèn aquelo Cocotte » Nous countè pièi que s'èro abalido em'elo, e que fuguè pèr elo un gros malur, quouro Cocotte siguè vengudo trop vièio pèr travaia i champ, e que malencountrousamen, en revenènt de l'escolo, la veguè parti em'un ome que la tenié pèr la brido...
Lou cor gounfle, dintrè à la lesto dins l'estable viéujo pèr ploura, e aqui veguè soun paire que plouravo. Nous diguè qu'èro lou proumié cop que lou vesié ploura.
Queto idèio !
Marineto, que demouravo toucant lou castèu emé si gènt, nous counto que pèr jouga emé Malou, sa cambarado, assajèron de s'estaca li cambo ensèn. E faguèron coum'acò, em'uno cordo, la cambo drecho de l'uno à la cambo gaucho de l'autro, pèr ansin davala l'escalié di barri... mai maugrat mant un assai, chasque cop s'acabavo pèr uno cabussado de mourre-bourdoun !
Mai jujas un pau ! Se falié avisa, subre-tout, de pas ploura, de pòu de se faire rouviha.
Mai de mié-siècle mai tard, Marineto chifro emé qualo de si cambarado pourrié bèn recoumença...
Chascuno la siéuno !
Aro vèn lou tour d'Óudeto de nous counta la siéuno. Èro emé sa coulègo Ramoundo, que jougavon dins un ermas. Mai vaqui que Ramoundo, en courrènt, se garcè au sòu, boutant si man davans elo pèr se reteni, e malencountrousamen, li pausè sus un tros de boutiho ; s'aubourè, la man ensaunousido... Pèr que se faguèsse pas charpa, e perèu pèr l'assoula, Óudeto, ni uno ni dos, prenguè lou meme tessoun e se groufignè la man au meme endré, em'acò s'entournèron à l'oustau d'Óudeto pèr se faire sougna si man.
************************
Em'acò, en evoucant aquèli souveni d'autre-tèms, avèn passa de moumen bèn agradiéu, e sian bèn seguro qu'acò n'a perèu reviéuda dins vÒsti memòri.. e aro, nous li poudès manda, coume que siegon, lis escriren dins noste journalet pèr li partaja emé tóuti nÒsti legèire.
Lis escoulano dÓu Pont de Garanço
Vau pas mai bassaquin que bassacan.
Pèr ana à la vilo un'ome e soun felen
Marchavon tÒuti dous, cost'à costo caminant,
Segui de Cadet, l'ase dóu rèire grand
Que marchavo darié en foulastrejant,
Lou tenien em'uno cordo estacado au bridèu
Fasien de routo, urous souto lou soulèu.
Rescountrèron un'ome que li saludè
Pièi, moustrant l'ase dÓu det, ié diguè :
« Es pèr l'espargna que marchas à cousta ?
O avès pòu que siegue trop carga. »
De que ié pÒu faire à-n'aquéu banastoun !
Diguè lou pichounet mountant d'escambarloun.
Quiha sus soun ase, fièr coum'Artaban
Anavon caminant tout'en cantounejant
Crousèron un carretié emé soun toumbarèu
Qu'avant de lou vèire ausissien soun cascavèu
Lou verbe aut, tre qu'à nous pareiguè :
« As pas crento de leissa marcha lou papet »
Diguè nost'ome, faguènt peta soun fouit
Que repenjé mai à l'entour de soun coui.
TÓuti dous se regardèron seguissènt lou camin
L'ase sènso s'esmÒure fasié soun trin-trin,
Mai lou jouvènt s'èro arresta de canta,
Pensavo que venié au papet de mounta ;
« Grand-père ? Devès èstre las ! Prenès ma plaço »
Diguè lou jouvent, escoutant sa counsciènci,
Que li paraulo dÓu carretié avien escaragna.
« Escouto ! Diguè lou rèire-grand, vau mounta
Mai, pos resta, l'ase a la forço de nous carreja »
Es ço que faguèron. Lou felen avié garda li reno.
L'ase countènt d'éu, tèms en tèms troutinavo
Sènso se soucita de ço que se poudié dire.
Èro urous de camina, urous de vièure.
Darrié èli, entendeguèron arriva au trot
Un atalage coundu pèr un moussirot.
Aquéu, li despassant, ralentiguè l'alure,
« Vost'ase es malaut, lou faguès pas courre !. »
Diguè lou moussu, sènso vira la testo.
« Perdéqué disès aco?cour coum'uno perlo »
Respoundeguè lou grand père, estouna d'acÒ.
« AcÒ se vèi de liun ! Noun besoun de besicles,
Pèr vèire lis emplastre qu'a sus l'esquino ! »
Nost'ome diguè rèn, mai acusè lou cop,
Countunièron la routo sènso muta mot,
Pièi tout d' un cop, lou pichounet diguè :
« Encuei se soun tÓuti leva dÓu marrit pèd
En plaço de dire bonjour se garçon de nàutri,
An autant de rèspet coume l'ase a d'esperit,
Fasen nostro routo sènso rèn demanda
Èli que passon se garçon de noste retra »
« Te carcagno pas ! diguè lou grand père
Lis ome soun ansin, vau miès leissa faire
An mai de fièrta que ço que an de bon séns
Soun embouni d'èli coume de boufo ?
Vers lis àutri vèson de pichouni broutiho
Noun vèson encÒ siéu li défaut vo li manco,
Sas proun que tÓuti pourtan uno bassaco,
Pèr metre aqui dedins tÓuti quèli manco
Dins la pocho dÓu founs escounden li nÒsti
E a bèu siuen vesènt tÓuti quèli dis àutri
TÓuti an bono lengo, rèn souto lou bounet
E lachon si rasoun coume nost'ase si pet,
Fau faire soun camin sènso se soucita
Se li que rescountran soun bèn embraia.
Comto que sus tu e noun sus lis àutri
Penso qu'acÒ es un coumun prouvèrbi.
Fai lou camin de ta vido sènso te revira
Se un cop siés proun liuen lis entendras pu rechineja
Sas bèn que lou sinje, urous de soun retra
Trobo que l'ourso es estado mau escrincelado
L'ourso, éu, se trobo bèn de sa formo
e di que l'elefant a d'auriho trop grando.
Regardo nost'ase coume s'en vai countènt
Se garço pas mau de ço que dison li gènt
Fai sa routo tout drech sènso vira la testo.
Escouto ! Pichot ! Te vau dire uno causo :
dins la vido fau sèmpre bèn faire
E subretout leissa lis ase braire.
Mirèio Berbezier
Istòri de bèsti....
Dins la pountannado de nosto jouinesso, avian istala nosto pichoto famiho dins un ancian mas que croumparian, en plèn dins la plano de la Coumtat, à Mountèu. Anciano bastido en pèiro, adournado au miéjour pèr dous platano majestouso qu'oumbrejavon la court, e pèr uno pichoto font en pèiro que sansougnejavo dins sa barbo de moufo. Aqui anave enfin poudé coumpli moun pantai d'agué moun escour !
Croumpère lèu quàuqui galino, un gau e de canard-mut. Pièi croumpère un jouine auquet e lou batejère « Gedeoun ». Mai aquèli bèsti venon lèu famihiero, e Gedeoun me seguissié de pertout en couaquejant ; segur que me prenié pèr sa maire. Pièi crèissié ; avié carga un bèu plumage cendrinèu, si pato e soun bè èron d'uno poulido coulour aranjo, sis iue blu, èro superbe !
Avian decida de l'abali pèr lou manja à la Nouvè, e acò coumençavo de me fustibula, e crese qu'éu l'avié perèu coumprès, d'aquèu jour coumencé de se faire un pau mai remarca : rintravo emé iéu dins l'oustau, o s'ère deforo, picavo à la fenestro emé soun bè coume pèr me saluda ; se lèissavo flateja coume li cat e semblavo meme qu'en couaquejant me respoundié.
Alor un jour decidère de ié lèissa la vido sauvo, e pèr Calendo croumpère uno poulido dindo, touto plumado pèr pas me lèissa encaro atendri !
E Gedeoun visquè urous mai d'uno quinjeno d'annado ; croumpère uno auqueto que batejère Marina, pèr ié teni coumpagnié ; em'acò vous afourtisse qu'aviéu li meiour gardo que siegon à l'oustau.
Darrié aquelo bastido, lou terren èro tout enermassi, èro qu'un roumias entravacous que sabian pas coume faire pèr lou neteja. Quaucun nous baiè uno cabreto en nous disènt que i'avié qu'acò pèr manja li roumi ; d'efèt, nosto « Banarudo » n'en venguè au bout, en li rousigant e en ié dansourlejant dessuto, ajudado pèr li galino que i'anavon perèu trapeja.
Banarudo èro uno poulido cabreto de la raço dis « aupino », marroun tacado de blanc. Lis enfant jougavon em'élo, venguè lèu perèu proun famihiero e aguerian mai pas lou cor de se n'en separa ! Ié bastiguerian uno cabaneto dins soun claus...Mai anès saché perqué aquelo cabro venguè meichanto emé iéu ?
Quouro anave querre lou bos pèr la chaminèio, me falié travessa soun claus, e, amoulant si bano e sis esclop, esperavo que siguèsse à la pourteto, lou tèms de durbi lou farrou, me fusavo dessuto, li bano en avans, e zòu, un cop dins li gauto dóu quiéu !
Mai Gedeoun avié remarca aquelo maniganço, e quouro vesié la cabro que s'alestissié pèr me veni ataca, éu, fusavo sus la cabro en couaquejant que noun sai e la pessugavo ounte la poudié aganta. Fin finalo, avans que de m'ataca, la cabro roudihavo un pau pèr vèire se Gedeoun èro aperaqui, lest à m'apara de si bano...Ansin poudiéu ana querre moun bos sènso cregne de me faire embana !
Un jour venguè un ome vesti de blu que devié ana faire uno reparacioun sus la ligno eleitrico, en aut d'un poustèu qu'èro dins lou claus de la cabro. Coumencè de mounta , sènso se mesfisa, e d'un cop de bano s'atroubè sènso saché coume, dous mètre mai aut !
Vous dise qu'èro tarriblo, aquelo Banarudo, e la cregniéu coumo la pesto ; mai fin finalo, finiguerian pèr veni coulego, vous vau couta coume acò se capitè...
Avian d'ami que nous counfisèron soun chin pèr quàuqui jour. Èro un brave chinas, « Lek », un di mai grand que siegue, un « Dogo Alemand », e vàqui que rintrè emé iéu dins lou claus, e que de segur, la cabro lou regardè de travès e lou prouvouquè emé si bano ; éu coumencè à ié courre darrié, elo, sentié qu'èro pas quau que siegue e que riscavo de se faire escabassa ; la pòu se vesié dins sis iue, e au mai courrié, au mai lou chin s'enrabiavo...Assajave de crida lou chin, mai de bado.... Pamens, lou poudiéu pas lèissa tua la cabro, alor, courravian à l'entour de la cabaneto ; la cabro davans, seguido pèr lou chin, segui pèr iéu, Michello, que me fasiéu un brave marrit sang ! Pamens, après aguè fa sabe pas quand de tour, finiguère pèr aganta lou chin à soun coulas, e recampant tóuti mi forço, l'arresta e lou mena foro dóu claus ; pièi, tournère vers la cabro, que, encaro souto lou cop de la pòu e courto d'alen, se leissè flateja un moumenet. D'aquèu jour fuguerian coulego e crese qu'avié bèn senti que i'aviéu sauva la vido, me faguère pus jamai embana !
Tóuti aquèli bèsti vivien urouso e proun libre, n'ia que mouriguèron dóu vieiounge. Pamens nous fauguè tua un jouine gau qu'un jour vouguè ataca noste pichot Rouman que devié aguè très o quatre an, ié voulè dessuto, lis esperoun en avans, à l'autour dis iue ; urousamen que moun ome lou vesènt arriva fuguè lest e l'aculiguè d'un cop de pèd que lou desvirè de sa buto, e lou saunè quatecant.
Nosti jouine canard voulavon à l'entour de la bastido, e li vesiéu quàuqui-fès marcha coume de dansaire de cordo sus li fiéu eleitri, entrepacha pèr si pato telado.
Tout acò feniguè quouro lou PDG baiè à moun ome uno plaço requisto dins la régioun de Lioun ; avèn baia li bèsti e louga l'oustau. Avian pamens un grand pargue à l'entour de l'oustau, mai erian dins la vilo e vouliéu pas geina li vesin emé l'escour, e ço que me faguè lou mai de peno, èro de lèissa mis auco.
Revenguerian en Vau-Cluso dès an après, e quouro rescountrère li gènt en qu lis aviéu baiado, èron encaro atristesi, e me countèron qu'à pau près un mes avans, quàuqui raubo-galino èron vengu anue e avien aganta Gedeoun... e sa mouié, « Marina », s'èro leissado mouri dóu chagrin.
Acò me faguè proun peno, mai ço que m'assoulè, es de me dire qu'aquèli méchant, s'avien idèio de lou manja, de segur qu'an esta susprès, jujas un pau, Gedeoun devié aguè à pau près dès e sèt an! devié pas èstre tendre...
Ai pensa à ço que disié moun paire, pèr galeja : » Quouro voulès faire couire uno bèsti un pau vièio, i'a que de ié bouta, à coustat, dins l'oulo, un parèu d'estanaio... s'un cop lis estanaio soun cuecho, la bèsti perèu. »
Michello
N.B : S’avès uno istòri à nous counta (meme en francès), esitas pas : Nous agradarié de la bouta sus aquest journalet.
lundi 3 septembre 2012
Setenco journado de la Sorgo
- Lou jardin naturau : li bono pratico, lou jardin bioulougico, la naturo dóu sòu, lou meiouramen dóu sòu, lou gapan, li tratamen naturau, taio e ensertage, lis insèite aussiliàri dóu jardinié.
lundi 27 août 2012
Lou pont de garanço, mai qu'es acò ?
Aquelo assouciacioun fugué creado en 1985, à l'iniciativo de quàuqui vedeneso * desirouso de perpetua e promòure la culturo prouvençalo, si tradicioun e sa lengo, la «lengo-nostro ».
Vint e sèt an après, aquelo associacioun countunio d’oubra dins lou percas de la toco que s'èro fissado à la debuto.
La toco proumiero de l 'assouciacioun es d'acampa de persouno que perseguisson lou meme ideau e afourtisson nost'identita prouvençalo, valourison nosto culturo, tout acò dins un esperit amistous e couviviau.
Tout de long de l'annado, un cous de lengo prouvençalo es douna chasque semano pèr li sòci que lou souvèton ; aquest cous es anima pèr lou president de l'assouciacioun, e perèu dins mant uno escolo primàri.
L'assouciacioun ourganiso, dous o très cop l'an, de sourtido-vesito de rode diferènt, chausi pèr soun interès istouri, touristi e culturau.
De repas e matinado recreativo dins l'esperit de la culturo prouvençalo soun perèu ourganisa, emé de tiatro, de cantadis, espousicioun, charadisso, etc..
Despièi aquest'an, avèn crea lou Journalet, pichot recuei de tèste redegi en lengo prouvençalo pèr li que participon au cous, evoucant de pajo de l'istòri de Vedeno, o encaro tratant d'àutri sujèt, à la chausido de chascun. La toco d'aquèu journalet, en mai de l'eisercice linguisti, es de crea de liame demié li sòci e lis abitant dóu vilage.
Aro, poudès legi aqueli journalet çai souto.
Se n'en voulès assaupre un pau mai sus nost’ assouciacioun, nous poudès escriéure e douna vost'adrèisso eleitrounico o voste numerò de telefouno sus lou « blog » la secretàri, Michello, vous respoundra. Poudès perèu la souna au 04 90 22 00 83.
* vèire lou numero 1 dóu Journalet