Michello
Lou mes de l’Avènt,
De plueio o de vènt
Soun pas tant poulit qu’acÒ nÒsti eros !
L’autre sèr, escoutave l’emissioun sus Clemenceau, noste eros naciounau. Aprenguère alor qu’èro un pistachié de proumièro ; mai pousquè pas supourta de pourta li bano : Remandè sa femo dins soun païs d’Óurigino dins un batèu en found de calo e se n’en parlè plus.
Fuguè uno emissioun à la glÒri dÓu persounage ; la republico a besoun d’eros pèr mountra lou camin au pople ; mai pèr acÒ, fau escafa sis emperfeicioun e li mountra en eisèmple.
Jules Ferry, lou paire de l’escolo laïco e gratuito pèr tÓuti, a douna soun noum à forço escolo de Franço ; mai avié d’idèio forço pau recoumandable sus la coulounisacioun. Dins uno dicho en tèms que presidènt dÓu counsèu afourtissié : « I’a pèr li raço superiouro un dre, pèr-que i’a un devé pèr èli : An lou devé de civilisa li raço inferiouro. La declaracioun di dre de l’ome es pas estado escricho pèr li nègre de l’Africo equatourialo ». A l’ouro de la desparicioun de Mandela, aquéli fraso nous endignon e nous endoulihon.
Pèire de Coubertin, lou foundatour de l’oulimpisme, èro un misougine de proumièro : « Uno oulimpiado femelo sarié impratico, ininteressanto, inestetico e incourrèito. Lou vertadié eros oulimpi es à mis iue l’adulte male individuau. Li jo oulimpi dèvon èstre reserva is ome, lou role di femo devrié èstre avans tout de gueierdouna li vincèire ».
Pèr n’en reveni à Clemenceau, pensave que se parlarié de la revÒuto di païsan de 1907 e de soun menaire Marcelin Albert que Frederi Mistral califiè dÓu « grand boulegaire dÓu brave pople de la terro ». Mai de bado !. La couquinarié qu’empleguè Clemenceau pèr descredita lou menaire di païsan aurié fa taco sus lou persounage d’eros naciounau.
Lis insurgènt dÓu 17en bataioun de Besié fuguèron tambèn Óublida : s’èron insurgi pèr pas devé tira sus li païsan qu’èron pèr lis un si gèns e pèr lis àutri si cousin. Fuguèron manda en Tunisio e fuguèron pas oublida 7 an mai tard : mouriguèron quasimen tÓuti à Verdun.
Despicha, leissèron alor lou marrit fenestroun e prenguère lou libre « Li letro de moun moulin » qu’encaro un cop me meravihè.
Eros ! Mèfi !
Michèu
«H » comme « huile
De l’huile d’olive, de tournesol d’Òli d’Óulivo, de viro-soulèu
Un moulin à huile un moulin d’Òli
Peinture à l’huile pinturo à l’Òli
Faire tache d’huile s’espandi
Une mer d’huile uno mar d’Òli
Mettre de l’huile sur le feu empura lou gavèu
Ça baigne dans l’huile tout acÒ rounflo
C’est une huile es un gros grun
Lou Nouvè de Moussu lou Curat
Mai que d'un cop vous ai deja parla de moun vilajoun, Cerèste, eilabas, un cop franqui lou pont sus Calavoun que desseparo lou despartamen de Vau-cluso e lou dis Aup de nauto-Prouvènço.
Se vous n'en parle mai, vuei que sian dins la pountannado calendalo, es pèr vous óufri un « Nouvè » que de segur couneissès pas :
Nouvè ceiresten*
Aquesto nuiè se fai grand festo,
De la vido ren de tant bèu.
Venès entendre lou nouvèu
Avancès-vous, gens de Ceiresto
Es pas questioun d'ana durmi,
Fau sounja qu'à se rejoui.
Aven ausi su la Gardetto
Quauque ren que nous esfraya,
Un angi cantant Gloria.
Just vé l'amount, ' mé sa troumpetto
Nous a dit qu'eici trouverian
L'enfant de Diéu qu'esperavian.
N'arrivo jusque de Barbiero
Bontemps, Pestèu,Frances, Grivet,
Barbelli, San-Marc, Cartaret,
Blaques, Long-Roux, Mount-Blanc, Viguiero,
Lei Prats, Carluec, Boueisse, Còudoun,
N'en ven de tout caire e cantoun.
La bergiero de l'Aiguebello
Li dounè soun plus bel agnèu
Qu'a trouva dedins soun troupèu
Aquello bravo pastourello
De la lano de sei moutoun
Li tricotè un parèu de caùssoun.
Vaqui perèu l'ouncle Catusso
Mé soun gros bounet de coutoun,
Fara bèn rire l'enfantoun,
En li presentèn sa merlusso.
Dèurié coumprendre, l'ignoren
Qu'es un pòu rege per sei dents.
Nàutre, tamben, te voulen faire,
Bel enfant, nosti coumplimen.
Jusqu'à la mort, d'aquest moument,
Aùren gran soin de te coumplaire,
Nostro amour e nostro plési
Sara toujour de te servi.
Quouro ère pichouneto, à Cerèste, se cantavo dins tóuti lis oustau, à la gleiso, à l'escolo, pèr carriero.. En aquelo epoco, sabiéu pas, l'ai après i'a gaire, qu'èro lou curat Jan-Batisto Gra, curat de la parròqui de 1874 à 1903 que n'en escriguè li paraulo e la musico. Ère estabousido d'ausi l'enumeracioun de tóuti li bastido, meme li mai aluenchado dóu vilage. Ah, se li couneissiéu, aquéli bastido ! Enfant, en bando, n'en fasian lou tour, lou proumié de l'an, dins li camin jala pèr souveta la bono annado, e tambèn lou dimars de carnava, enmasca e cantant, pèr acampa ço que falié pèr alesti li crespèu !
Mai, revenèn à la gleiso ! Tóuti nòsti bravi parrouquian venien à la messo de miejo-nue ; crese que devié resta dins lis oustau que li qu'èron trop vièi, li malaut e la ninèio. La gleiso èro coumoulo de moundo ; queto fervour ! Un cop la messo acabado, tout aquéu mounde s'entournavo dins la fre à sis oustau.
Mai ço que m'agradavo, dins aquéu cant de Nouvè, èro lou persounage de « l'ouncle Catusso », lou qu'adus la merlusso à l'enfant Jèsus. Me lou figurave bèn, un pau nèsci, roujas de caro, couifa de soun bounet de coutoun, sourrisènt davans lou brès de l'enfant..
Mai se fau souveni qu'en aquelo epoco èro de coustumo de manja de merlusso pèr lou gros soupa, que siègue roustido o en sauço ; èro forço presado, amor que dins nòsti vilajoun aluencha, dins nòsti colo, se ié vendié gaire de pèis. Pèr lou gros soupa, au nostre, manjavian perèu d'espinarc o de cardo em'uno sauço à l'anchoio, d'ensalado emé de taioun de pan freta d'aïet, aprestado emé l'òli d'óulivo nouvelo, pièi, après lou froumage de Banoun, tant óudourous, venié enfin lou moumen tant espera de se coungousta di trege dessèr : la fougasso à l'òli qu'embaumavo l'aigo-nafro, la pasto de coudoun, li poumo, lou meloun jauno e li rasin, serva dins la feniero, quàuqui mandarino, frucho requisto e carivèndo, la frucho seco, amelo, nose e avelano, de figo, d'ambricot e de dàti que se croumpavon à l'espiçarié ; mai ço qu'esperave lou mai, èro lou nougat negre, lou vertadié nougat d'amelo de nòstis amelié, qu'aviéu cachado à la vihado ; ensèn, mi gènt l'alestissien. Ma maire fasié rousti lis amelo e moun paire fabricavo lou mole : de plancheto fissado sus uno plancho espesso, pièi après agué fa couire lou mèu rous emé lis amelo, lou vuejavon dins lou mole de bos garni de nèulo blanco, pièi lou curbien mai de nèulo e d'uno plancho lourdasso pèr lou bèn quicha, boutavon tout acò dins un chambroun qu'èro un vertadié geladou e lou tastavian en nous entournant de la messo de miejo-nue.
E aro, iéu que siéu la « Memèi », m'afecioune à countunia dins aquelo draio, à respeta nòsti tradicioun poupulàri e famihalo, en countant à mi felen coume se debanavon nòsti fèsto calendalo ; lou fau coum'un depost sacra, en souvetant que pousquèsson encaro, à soun tour, li perpetua.
Urous Nouvè en tóuti, e longo mai !
Michello
*Vous l'ai coupia coume l'ai trouva, sènso rèn chanja, dins un libre estampa en 2004 : « Cereste en Luberon » ( oubrajo couleitiéu)
A toussant, li figo soun pèr lis enfant
Lou chivau « Winter »
De segur que l'avès deja rescountra dins li carriero de Vedeno, o belèu ausi, Moussu Vincèns Berthelot e soun chivau nouma Winter. Es un tras que bèu chivau negre, lusènt, atala en un carretoun counfourtable que carrejo de mounde pèr carriero. Quouro l'ai sachu, siéu vengudo emé moun ome e nòsti felen qu'èron en vacanço au nostre. L'avèn espera sus lou relarg, à coustat de la grand'plaço e di jo pèr lis enfant. Au bout de quàuqui minuto d'espèro, l'avèn ausi avans que de lou vèire : « cloc- cloc- cloc », un brut que m'èro autro-fès familié, à l'epoco ounte li chivau e sis atalage vanegavon dins li vilage... E tout à n'un cop, lou vaqui que passo davans la Posto e que s'endraio pèr veni sus la plaço dóu jo de boulo : majestous, sa bello crenièro floutejant au ventoulet, troutant fieramen emé sa carriolo cargado ; aqui, soun mèstre ié coumandè de galoupa pèr un tour d'ounour avans que de descarga si passagié. Alor nàutri avèn pres plaço dins lou carretoun, e nous vaqui parti, balin-balan, pèr lou tour de Vedeno. Moussu Berthelot nous espliquè coume faire pèr lou faire ana mai vite, e acò agradè lis enfant ; ié diguerian, proun fort : « Winter, trotter maintenant ». E en ié disènt soun noum, veguerian lou chivau que chaurihavo, à l'espèro de ço que i'anavian demanda. Aquéu viajoun fuguè pèr nàutri un moment de bounur. D'ausi li bato trepa lou sòu, vous lou disiéu, me ramentavo moun enfanço, quouro passavo d'atalage pèr carriero, souvènti-fès, li gènt nous fasien mounta pèr un bout de camin sus lou carretoun. Moussu Berthelot nous countè que dóu tèms que fasié sa fourmacioun de couchié, en estage à Vendargo, se fasié la rabaiado dis escoubiho à chivau, e tambèn d'àutri fasien l'acampage dis escoulan, e meme que lis enfant èron tras qu'urous de mounta dins lou carretoun, em'aco anavon à l'escolo emé joio !
Mau-grat qu'acò faguèsse un pau pati li veituro, iéu pense que sarié uno bono causo que se faguèsse un pau de pertout coume à Vendargo : mèns d'enfecimen pèr li gaz d'escapamen, mèns de proublemo d'estaciounamen, e espargna lou petròli avans que siegue trop tard ! E sènso counta que prendre lou tèms de pas toujour courre, qu'à l'ouro d'aro, li gènt volon èstre arriba avans que d'èstre parti...
Me semblo qu'es uno idèio que devrié faire soun camin....
Michello
L'erbeto di frisoun
Dins noste cous de prouvençau, lou dijòu, travaian despièi mant annado sus l'obro de Mistral, « Mirèio », obro majo pèr l'endeveni de la Lengo Nostro. Mistral avié despièi soun jouin'age lis iue dubert sus tóuti li causo de la naturo, e dins touto soun obro, li canto e lis enlusis.
Es ansin qu'au cant cinquen nous retrais lis amour d'uno planto ennegado, la « valisneria spiralis », en latin, « vallisnerie en spirale » en francès, e en provençau, l' « erbeto di frisoun ». Aqui, lou Mèstre nous depinto lou miracle de la naturo pèr toujour perpetua lis espèci. Figuras vous qu'aquelo planto es enracinado au founs dis aigo, e que s'agis d'uno planto diouïco, valènt à dire que li flour femelo e li flour malo soun cargado pèr de pèd diferènt. Lis enflourescènci malo cargado pèr un pecoulet proun court, soun embarrado dins uno meno de tube estanc pèr apara lou poulèn de l'aigo.
Arribado à madureta seissualo, l'enflourejado malo roump soun pecoulet, li pèço dóu tubo que lou proutejavon s'escarton, e li floureto menudeto mounton à la surfàci de l'aigo, bono-di uno boufigueto d'èr que countenon. Arribado sus l'aigo, li floureto s'espandisson e derivon, butado pèr lou vènt.
D'aquéu tèms, dóu coustat di pèd femelo, soun long pecoulet enroula en espiralo se destiblo coum'un ressort e adus lou boutoun flourau à la surfàci de l'aigo ounte s'espandis en fasèn uno lóugiero baisso, e ço que dèu arriba, arribo : la floureto malo à la derivo toumbo dins la baisso e cabusso en escampant soun poulèn sus l'estigmato de la flour femelo.
Un cop la fegoundacioun coumplido, la flour barro si tepalo e lou long pecoulet se replego mai pèr ana madura lou fru tranquilamen au founs dis aigo.
Aquelo « erbeto di frisoun », emé mi cambarado de la Soucieta Boutanico de Vau-Cluso, l'erian anado vèire dins lou Rose, quasimen à l'autour dóu Pont Sant Benezet.
Dins l'obro de Mistral, « Mirèio », es Vincèns que counto aquelo istòri à Mirèio, un biais galant pèr ié parla d'amour, e ié dire que, coume la floureto malo, ei lest à mouri pèr un poutoun de sa bello :
« un poutoun pièi ma mort, Mirèio ! E sian soulet ! »
E coume toujour, siéu espantado pèr l'engèni pouèti de Mistral, mai perèu de remarca que dins la naturo, tout ei bèn estigança pèr que lis espèci se pousquèsson perpetua, que s'agisse de bestiouno o de planto, coume se la man dóu creatour èro aqui toujour lèsto pèr ajuda l'acoumplimen de soun obro.
« Mirèio, escouto, dins lou Rose
Disié lou fiéu de Meste Ambrose,
I'a'no erbo que nouman l'erbeto di frisoun ;
A dos floureto separado
Bèn sus dos planto, e retirado
Au founs dis aigo enfreisquierado,
Mai quand vèn de l'amour pèr èli la sesoun
Uno di flour, touto souleto,
Mounto sus l'aigo risouleto,
E laisso, au bon soulèu, espandi soun boutoun ;
Mai de la vèire tant poulido,
I'a l'autro flour qu'es trefoulido,
E la vesès, d'amour emplido
Que nado tant que pòu pèr ié faire un poutoun.
E tant que pòu se desfrisouno
De l'embuscun que l'empresouno,
D'aqui, paureto ! Que roumpo soun pecoulet ;
E libro enfin, mai mourtinello,
De si bouqueto palinello
Frusto sa sorre blanquinello..
Un poutoun, pièi ma mort, Mirèio !.. e sian soulet !
Frédéric Mistral. Mireille. Chant V
Michello
Lou voulame
Vincèns : « Bon-jour, papounet ! »
Lou papet : « Bon-jour vincèns ! Fai-me uno poutouno bello ! As acaba ti devé ? »
Vincèns : « O. Deman, ai un countourrole d’anglés. M’a faugu revisa tres longo léiçoun. Es pèr acÒ que siéu un pau tardié, vuei. »
Lou papet : « siés un brave drole. Asseto-te aqui, contro iéu ! »
Vincèns : « Papounet, i’a de tèms que m’espères aqui ? »
Lou papet : « Crese que i’a un bon quart d’ouro. Èro en trin de bèure lou soulèu, coume li lagramuso, en jougant dÓu fifre. Sabiéu que vendriés. Avèn pres l’abitudo de nous rescountra, lou dimècre, dins lou tantost, pèr un pau barjaca. »
Vincèns : « La voudriéu pas manca aquest’ouro, sabes papounet ! Me fai plasé de t’ausi parla prouvençau. »
Lou papet : « Es verai qu’aquesto lengo, l’ausisses pas gaire à l’escolo. Es pamens la lengo de toun pople e, pèr acÒ, la fau pas Óublida. »
Vincèns : « De-que tènes aqui, papounet, à coustat de tu ? »
Lou papet : «gacho ! Es un voulame. Sabes que dimenche, lis gènt dÓu Pont de Garanço fan uno acampado. Nous an demanda de pourgi chascun un vièi Óutis, pèr lou mountra i jouine que nous vendran vèire. Alor, ai pensa à n’aqueste voulame qu’es penja dempièi de tèms, à la fusto de l’envans. Crese que toun paire se n’es jamai servi. »
Vincèns : « Es à tu, papounet ? »
Lou papet : « O. Lou tene de moun paire que lou tenié de soun paire. »
Vincèns : « Papounet, digo-me ! En de-que servié aquest’ Óutis ? »
Lou papet : « Hoi ! Vincenet, me demandes aqui de reviscoula un mounde qu’a coumpletamen desparèigu, un tèms que i’avié ges de mecanico, ges de tratour. »
Vincèns : « Mai, coume fasien alor dins lou campestre pèr rustica ? »
Lou papet : « D’aquel tèms, chasco sasoun vesié arriba dins noste païs, tout
un fum d’ome e de femo que se venien louga ; davalavon di mountagno e
pendènt tout lou tèms que duravo lou travai, demouravon dins li mas que
i’èron emplega. Ansin, pèr li meissoun, quouro lou blad avié fini de faire
l’ambricot, èro lou tour di meissounaire amé si ligarello. Èro facile de li
recounèisse amé si voulame embadouca, darrié l’esquino en bandouliero.
S’acampavon en sÓuco, dous meissounaire pèr uno ligarello e se fasien
emplega dins li mas de Prouvènço : Li dous meissounaire coupavon lou
blad amé si voulame dinterin que la ligarello que li seguissié, fasié li garbo. Dins
li grand tenamen, se poudié vèire de chourmo de mai de vint sÓuco.
Vincèns : « Mai, avien pas pÒu de se coupa li det ?
Lou papet : « Vaqui uno bono questioun. Subretout que si voulame coupavon
miéus qu’aqueste. Avien si lamo mai prusènto ; fau dire que ié mandavon
souvènt un cop de safre. D’uno man, veses, acampavon lis espigo, dinterin que
de l’autro man, li coupavon d’un cop se amé si voulame. Perèu, pèr s’apara la
man que tenié lis espigo, se boutavon à chasque det, un dedau de cano. N’ai
trouba un dins un tiradou , que l’ai pres. Lou vaqui….Bouto-te lou ! Saras ansin
un vertadié meissoumaire. »
La maire de Vincèns que sort de l’oustau : « Vincent ! Vincent ! où es-tu ? »
Lou Papet : « Té, vaqui ta maire que te souno. La fagues pas espera ! »
La maire : « Vincent, dépêche-toi ! nous allons être en retard pour ta leçon de
musique. »
Lou papet : « Vai-ié lèu ! À dimècre que vèn. »
Vincèns : « Vendras, hé, papounet ! »
Lou papet : « Bèn segur ! Óublidarai pas ! Fai-me un poutounet ! Tèn-te
gaiard ! »
Papet, gigo-me ! papet, digo-me ! Es vengu lou tèms di semenço. Alor,
coume s’èro sus uno terrado bèn laurado, i mouto bèn trissado, semèno,
semèno lou papet. Ié vai plan-planet. Aro, lou tèms es clar ; mai es tant lèu
arribado uno chavano ! Alor, di dos man, semèno lou papet e ié bouto tout
soun cor, car l’obro es bello. Un jour, d’acÒ n’es segur, vendran li meissoun : La
respelido de sa lengo, l’amour de soun païs saran sa recoumpenso. Dins lou
campèstre, tourna-mai, beluguejaran « li cant dÓu terraire » e sus un èr de
fifre, mountaran dins lou cèu de Prouvènço, aquéli vers alègre :
« Desbadouquen nÒsti voulame,
GalÒi jouvènt, sian i meissoun !
Chatouno, en fasènt de liame,
Acoumenças vÒsti cansoun ! »
E lou papet se bouto tourna-mai à jouga dÓu galoubet….
Michèu
L'Assouciacioun « Li Pimpinello » ( que n'en siéu un di pivèu) ourganiso uno chanudo journado au Castèu de la Capello de Castèu-Nòu-de-Gadagno. Chasqu'an, fasèn la chausido d'un tèmo diferènt pèr abourda la bioudiversita loucalo. Aquest' an, vous enmenaren descurbi li planto aurioulado de santeta e li planto magico, que s'agisse de magìo blanco e de magìo bourreto.Pèr apara la bioudiversita, fau perèu parla di bestiouno, e n'aprendrés sus la catarineto, o bèsti dóu bon-Diéu , e encaro sus touto uno chourmo d'inseite que se dison : Aussiliàri dóu jardinié .
Vous esperèn noumbrous en aquelo journado!
Tiatre prouvençau!
Lou 5 d'Óutobre ( Dissate) à dos ouro dóu tantost, l'Assouciacioun « Lou Pont de Garanço » de Vedeno a counvida La chourmo dóu « Pountin Pantaious » de Parlaren Mountèu pèr veni jouga dins la salo d'espetacle de l'Oustau Assouciatiéu ( Carriero de Verdun, à Vedeno) La chourmo, bailejado pèr l'ami Rougié, nous jougara dos pèço , e d'avanço, sabèn qu'anèn passa un bon moumen. Intrado à gratis, libro participacioun i frès.
I- Li malur de Fifino : D'après Carle Galtier
L'acioun se debano dins la court d'un mas, gaire luen dóu vilage. Sian aperaqui en 1950. Fifino, vèuse despièi tres an arribo pas à tout faire, entre l'obro de la terro, l'abalimen di porc e lou travai de l'oustau. Vuèi, es encaro mai despoutentado que de coustumo : a fa souna lou mege pèr eisamina sa chatouno de dès an. Mai terrourisado à l'idèio de se faire regarda, la pichoto s'es enfugido... E quouro arribo la grand, la « memei », se dison que n'i aura belèu pas proun de soun plan e soun óuptimisme pèr tout aplana.
2- Pauro Fonso : Sus uno idèio óuriginalo de Louvis Mathieu, autour gardès.
Sian ènco d'un parèu de païsan, is enviroun de 1955, quauco part dins lou campestre de la Coumtat.
Au leva dóu ridèu, se demandan pèr quete resoun Fonso es tant despoutenta, se toursènt li man e parlant soulet dins la salo coumuno. Aurié besoun de crida ajudo, se véi proun, mai segur, i'a ges de telefouno, e quicon que saben pas l'empacho de sourti. Es-ti que quaucun vai veni e pica à la porto ? O alor es-ti que sa mouié, Nourino que se devino aqui tras que bèn procho darrié la paradouiro arribara à desembouia la situacioun ?
Vous n'en dise pas mai pèr pas desvela l'entrigo...
Setèmbre emporto li pont
O bèn agoto li font
Li planto e si mistèri.... ( la seguido!)
Dins lou journalet dóu mès de Jun, aviéu coumença de vous parla de tóutis aquèli planto que un cop soun magico, un cop diaboulico, planto qu'an lou poudé d'apara d'un fube de malastre coume lou tron, li malesperit, la malo-uiado, lou demounige, li mascarié....
Pèr countunia, vous vouliéu parla di planto que soun noumado dins la biblo o aurioulado de santeta. Vous parlarai de segur pas de tóuti, amor que n'ia cènt trento ! Pèr coumença, s'anan interessa au simboulisme de l'amelié, qu'emé si flour d'un blanc inmacula evouco la Santo Vierge, e bono-di si fru escoundu e apara dins sa coco simbouliso tambèn la maternita. Un jouvenome nouma Valentin avié miraculousamen rendu la visto en uno chato que s'èro amourousido d'éu ; malurousamen, Valentin mouriguè, e la chato, pèr lou gramacia, plantè un amelié sus soun cros. Es pèr acò que Sant Valentin fuguè nouma lou sant dis amourous e celebra au mès de Febrié, quouro flouris l'amelié. Li dragèio que se manjon pèr li batisme e li maridage n'en soun encaro d'óufrando simboulico. Dins la biblo, se dis que Jacob baiavo de rampau d'amelié à si fedo pèr n'en favourisa l'acoublamen. I'a tambèn l'istòri dóu bastoun d'Aaroun, que Mouïse descurbiguè qu'avié greia, flouri e carga d'amelo.
La biblo parlo tambèn de l'óulivié que simbouliso la pas. Es lou proumié vegetau cita dins l'istòri dóu mounde, quouro Nouè vèi la couloumbo s'entourna de soun secound viage foro de l'arco em'un rampau d'óulivié dins lou bè. Dins la tradicioun catoulico, li rampau d'óulivié soun benesi avans Pasco e counserva dins lis oustau coume talisman countro lou fóudre. Me ramente qu'au nostre, n'i' en avié toujour de penja à la paret, e ma maire n'en roumpié un brout que fasié crema tre que lou tron coumençavo de s'ausi ; em'acò erian tranquile. Me souvene tambèn qu'à la festo di rampau, s'óufrié is enfant de brout d'óulivié garni de fru counfi e de lipetarié ; en aquéu moumen lou simboulisme dóu presènt nous interessavo pas, es à l'ouro d'aro que me revèn en memòri...En mai d'acò, l'óulivié ei bèn l'aubre emblemati de la Prouvènço, bono-di sa frucho e soun òli. Dins la Biblo, coume dins lou Couran, l'óulivié tèn sa plaço. Es l'aubre benesi dóu proufèto e soun òli lou sourgènt de la lus divino ; se dis que l'óulivié s'atrobo au paradis à coustat de la figuiero e dóu mióugranié.
Mai pèr reveni sus terro, vous parlarai mai di « marridis erbo », li que derrabès dins vÒsti jardin, n'i a pamens que se dison planto magico. Tenès, d'eisèmple, lou lacheiroun, iéu me n'en coungouste, mai sias noumbrous à lou derraba, ei tambèn uno planto « magico » e se disié que de n'en carga un brout à sa boutouniero permet de courre sènso s'alassa. E l'amaranto ( blet bastard), dison qu'es uno planto amado de Diéu ; belèu qu'es pèr acò que crèis de pertout ! Es uno planto tras que bono à manja, countèn de vitamino, d'ouligou-elemen, e ei drudo en prouteino vegetalo, qu'aquèli vous faran pas mounta lou taus de coulesteròu !
E l'isop, la couneissès ? Es uno planto tras qu'aroumatico, autro-fès forço presado, aro a cabussa dins l'oublit. Planto sacrado dis Ebréu, ei noumado douge cop dins la biblo, èro emplegado dins de rituau de purificacioun.
Encaro uno, avans que de pausa la plumo ( o pulèu la rato de l'ourdinatour!)uno que devès counèisse : lou rasin de serp, o rasinet ( en latin : sempervivum tectorum), es uno planto di sucouso que si fueio fan coume de pichot cachofle ( quouro erian pichot jougavian à faire semblant de li faire couire dins nÒsti tarraieto) A l'age- mejan èro presado pèr si vertu medecinalo, sougna li blessaduro ; se n'en trouvavo dins tóuti li jardin. Adeja au siècle VIIIèn figuravo dins lou Capitulàri de Villis demié li setanto planto que falié faire veni dins li doumaine reiau. Avié reputacioun de crèisse sus li téulisso pèr apara lis oustau dóu fóudre e àutri malastre.
Per acaba moun prepaus, vous parlarai mai de l'artemiso ( absinte de Sant-Jan, aussènt-fòu) Es encaro uno di planto de la Sant Jan e la fau culi au moumen dóu soulstice d'estiéu pèr prouficha au miès de tóuti si vertu. Antan èro regardado coume magico, passavo pèr èstre un talisman contro lou lassige. Pline counseiavo de n'en pourta toujour un brout, que siègue coume jarretiero o dins li soulié. Lou prouvèrbi disié :
« Se sabiés li vertu de l'artemiso
N'en garniriés l'orle de ta camiso »
o encaro :
« Se l'ome sabié ço qu'ei l'artemiso
N'aurié toujour entre car e camiso »
Pèr n'en parla encaro, sariéu urouso de vous aculi lou 6 dóu mes d'Óutobre ( es un dimènche) au castèu de la Capello à Castèu-Nòu-de Gadagno. Lou prougramo coumplèt sara pièi difusa sus lou blog:http://blogdemagrand.blogspot.fr e à dispousicioun à l'oustau assouciatiéu de Vedeno. A bèn-lèu !
Michello
Quatre planto “magico”: de gaucho à drecho:
1- Isop
2-Lacheiroun
3- Amaranto
4- Artemiso
Erbourisacioun dins lou « Segala »
Erian sièis, tóuti afouga de boutanico, e partiguerian, à la fin dóu mès de Mai, pèr erbourisa dins aquéu rode de l'Aveiroun. En passènt à Sant Leons, se sian arresta pèr saluda la memòri de Jan-Enri Fabre davans soun pichot oustau ; queto esmougudo de vèire li rode ounte, enfantounet adeja ,courrié darrié li bestiouleto ! Arriverian à Naucelle sus lou cop de cinq ouro de vèspre ; es un païs que vous pren au cor e que vous lacho pus ; un païs de courbo douço mau-grat si cubert pendoulous, un païs d'autis erbo, de camin founsu, de riéu boumbissant sus li roco negro. Un tèms de plueio e de fre, mai de gènt au cor grand dubert, de sourrire e de joio.
Noste jouine guide pintouresc, Vincèns, emé soun poulit acènt dóu païs, nous faguè vesita la Bastido Reialo de Sauvo-terro de Rouërgue ; vesito estranjo, au calabrun, dins li carriero deserto, acoumpagna pèr un cat que lampavo sus li parabando di dougo, cat negre, apareigu e despareigu dins la nue...
L'endeman de matin, Vincèns nous acoumpagnè dins un camin, ounte lou « respounchous »* es aboundous ; aqui me vous fau dire qu'eilabas, se n'en coungouston, e noste guide èro tras que fièr de nous faire descurbi aquéu rode. Nous encaminarian emé quatre dono dóu vilage que voulien descurbi li planto sóuvajo que crèisson au siéu. S'avisarian lèu que lou cantounié èro passa pèr nous desgaja lou camin , mai avié culi tóuti li respounchous ! Mau-grat la plueio que decessavo pas, avèn countunia noste camin e nosti culido. En un moumen, veguerian uno planto que se dis : « avelano de terro » ; un cop derrabado, Ioulando la recouneiguè e s'escridè : « l'arnichol ! » e se ramentè ço que ié disié sa grand : « as ta ren, vai manja d'arnichol » ço que voulié dire : « se as fam, as que d'ana culi d'avelano de terro » Alor, ensèn, faguerian uno pèu de rire : me parlavo dins soun patoues rouergas e iéu, ié respoundiéu en prouvençau, e la plueio nous rajavo sus la caro coumo de lagremo de joio. Trempa e jala jusqu'i mesoulo, avian previst de manja noste croustet à la sousto de quauco granjo, mai uno di dono, Mariliso, nous counvidè à veni manja au caud dins soun oustau : avié tout previst e faguerian un repas de rèi, emé d'especialita loucalo coumo li tripous, à se n'en lipa li det.
E avèn coum'acò countunia d'erbourisa mau-grat la plueio ; un jour avèn fa l'inventàri boutanico tout à l'entour de la grand plaço dóu vilage, eisèmple de la bioudiversita dins si darrié retranchamen : la que resisto au betum, au quitran e i penèu di veituro : cicourèio, gau-galin, lacheiroun, coucoureleto, erbo de cinq costo, etc...Pièi, dins lou jardin de Marité avèn culi pèr faire uno ensalado sóuvajo , touto meno de fueio qu'avien pas esta derrabado pèr lou jardinié, un vertadié mesclun prouvençau, e l'avèn manja tóutis ensèn dins nosto estudio, acoumpagna de fege gras e àutris especialita que nostis amigo avien aducho.
Un jour, en ribo d'un camin, veguerian de blavet dins un champ de segue ! N'aviéu pus vist despièi de long-tèms, es touto moun enfanço que repareissè, emé si champ de blad ounte se mesclavon li margarido, li blavet, li gau-galin, li niello, que culissiéu à brassado...
Au debana di vesprado, d'ùni o d'àutri nous venien rejougne e regardavian mai li fotò di planto culido, n'en parlavian, e poudès pas saché coumo aquèli gènt èron urous d'agué descurbi touto aquelo richesso boutanico que counèissien pas, au siéu. Fuguèron de moumen tras que calourènt e amistadous. Es acò, vertadieramen, la magio di planto... Aro, avèn vira la pajo, mai sabèn que quaucarèn de nàutri es resta eilabas ; aquéu païs, aquéli gènt, acò s'óublido pas..
Michello
* Lou respounchous : Es li jouino grèu d'uno planto forço espandido eilabas, dins de rode frès e subre-tout en terren acido ; se dis « tamisié , sage-màri, selet de Nosto-Damo » ( Soun noum scientifico es :Tamus communis ) tóuto la planto es tóussico, leva d'aquéli grèu, à la primo, que se manjon coumo d'aspergo.
Li cardo de Simoun
Tre l'age de sege an, erian uno quingeno que deciderian de festeja pèr lou revihoun de l'an nouvèu. Nous falié trouba lou rode; se capitavo que li gènt de Charloun avien un lougamen de libre dins lou vilage. La coumpousicioun dóu rebalun fuguè entrepachouso. Pèr la cardo, demanderian à Simoun, mai nous li faguè paga ! L'annado venènto, au moumen que Simoun sousterravo si cardo, un di nàutri, mai counneissènt de la poulitico nous espliquè que Simoun èro tras qu'à drecho ; avié l'abourrimen dóu rouge e touleravo à peno li fiò de pousicioun de sa camiouneto ! A nue falido, un coumando desterrè li cardo, enlevè lou journau que Simoun n'en enviróutavo li costo pèr que la terro li pourriguèsse pas. Bèn de segur, èro lou « Meridional », journau de drecho, que fuguè remplaça pèr « La Marseillaise », journau coumunisto, la terro replaçado à la cauto-cauto. Ni vist ni pres !
La vèio de Nouvè, Simoun arribè dins lou champ pèr recourda si cardo. Quouro veguè « la Marseillaise », passè à la cardo seguènto, e à de rèng... S'entournè au siéu.
E li cardo ? ié mandè sa mouié ,
tÓuti pourrido !
Pourrido pèr èu, mai pas pèr tóuti ! La coulour d'un journau a ges d'incidènci sus la qualita di cardo, nimai sus la qualita dis ome, bèn de segur.
Leva dóu libre de Robert Coste : « Ecoutez, les petits »
Revira pèr lis escoulan dóu « Pont de Garanço »
Sus Rose....
Divèndre, lou sèt dóu mes de Jun, se sian embarca sus lou « Mirèio », en Avignoun, i lèio de l'Oulo. Lou tèms èro emé nàutri ! Tant lèu que lou batèu s'aluenchè dóu quèi, anè vira darrié lou pont Sant Benezet, pièi nous vaqui navigant devers Arlo. D'aquéu tèms, avèn begu e manja ; vaqui lou rebalun : vin muscat de Baumo de Venisso em'uno veirino de crèmo de bledo-rabo roujo, e quàuqui bescue sala. Pèr countunia, un tian de liéume , pièi un tros de pèis en sausso em'un escrachun de tartifle, em'acò un tros de froumage emé quàuqui fueio dóu « regale di cacalaus ». E pèr acaba, uno pastissarié e lou cafè. Erian arriba en visto de la resclauso de Bèu-Caire. Lou bastimen dintrè dins la passo, e un cop li porto barrado, l'aigo faguè descèndre lou batèu de quinge mètre de
founs. La manobro fenido, li porto se durbiguèron, e nous vaqui vougant en direicioun d'Arlo , passant davans lou castèu dóu Rei Reinié à Tarascoun, e de l'autro man dóu Rose, li bàrri de Bèu-Caire. Pièi, nous vaqui arriva en Arlo ! D'ùni mountèron dins lou pichot trin pèr vesita la vilo, d'àutri faguèron la vesito de la vilo d'à pèd. D'àutri, encaro, mai las, faguèron pauseto dins un pargue. A quatro ouro dóu tantost, nous vaqui mai embarca pèr la remountado dóu flume.
La remountado fuguè mai longo que la davalado ( uno ouro de mai) que la davalado, amor que fau naviga contro-aigo. Erian tóuti istala sus lou pont pèr miès aprouficha dóu païsage : repassa la resclauso, e aquest cop avèn vist lou bastimen remounta de quinge mètre d'aut. A man drecho, avèn entre-vist lou moulin de Mèstre Daudet, pièi, après, l'abadié de Sant Michèu de Férigoulet ; un pau mai liuen, passerian davans l'ajustado entre Rose e Durènço, e, plan-planet, arriverian en visto dóu Palais di Papo.
D'enterin que fasian la remountado, sounjavian au tèms que Rose èro un flume indountable, coumo lou countavo Fréderi Mistral dins soun « Pouèmo dóu Rose », emé tóuti li dangié de la navigacioun, e lis inoundacioun di vilo e vilage que lou bordon tout de long.
Lis escoulano dóu Pont de Garanço
Lou Rose, emé sis oundo lasso,
E dourmihouso, e tranquilasso,
Passavo ; e regretous dóu Palais d'Avignoun,
Di farandoulo e di sinfòni,
Coume un grand vièi qu'es à l'angòni,
Éu pareissié tout malancòni
D'ana perdre à la mar e sis aigo, e soun noum.
Frédéric Mistral. Mireille. Chant X.
N.B : S’avès uno istòri à nous counta (meme en francès), esitas pas : Nous agradarié de la bouta sus aquest journalet.