mardi 31 août 2021

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°100: « La bèuta de la naturo nous fai gau! » Mai 2021

 

Longo-mai !

Lou journalet dóu Pont de Garanço festejo soun centen numero sènso deguno frounsiduro !

Au fiéu de l'aigo


Se n'en parlo ges à l 'escolo ; nòstis escoulan n'en counèisson belèu pas lou noum ; soun saberu sus li grand flume de noste païs mai ignourènt sus li poulidi ribiero que serpentejon encò nostre.

Vuei, vous vau dounc parla d'uno dintr'èli que ié dison la Nesco : Soun noum vendrié d'uno divineta roumano, Aniesca, representado souto la formo d'uno femo pourtarello d'aigo e d'espigo de blad, simboulisant la vido, la richesso e l'aboundànço. Soun estatuo es vesiblo à Mouniéu sus soun relarg. N'i'a qu'afourtisson que vendrié dóu gre « anescuasa » perqué, dins si jour de deliranço, empourtavo tout sus soun passage.




Tout au long de soun cous, es uno veio de verduro que se pòu divisa en tres partido :


*la de sa sorgo dusco à Mouniéu

*la de si Gorgo

*la de Metamis dusco à soun rescontre amé la Sorgo de Veleroun.


La Nesco de sa sorgo dusco à Mouniéu



Aquesto partido de soun cous fai dins li 10 km ; la Nesco pren sa sorgo au pèd dóu vilage d'Aurèu, proche de Saut, à 750 m d'autitudo.

I'a en realita dos sorgo : l'uno au Castèu de Coudray e l'autro tout-procho que i'avié autre-tèms uno estacioun termalo roumano. Aquéli dous fielat d'aigo alimenton alor un laquet.

Ansin coumenço lou viage de soun aigo que serpentejo dintre li camp de lavando souto uno vouto de verduro.

Dins aquesto partido, 22 moulin pousavon dins lou tèms soun aigo pèr moulina l'espèuto.

Après Saut, soun aigo alimento alor un lau au pèd dóu vilage de Mouniéu qu'es aro devengu un cèntre de lesi.


La Nesco e si gorgo :

Partènt d'aqui, la Nesco dintro dins sa partido la mai espetaclouso ; au fiéu dóu tèms, a cava uno meravihouso gorgo. Pèr endré, la roco s'enarco d 'au mens 400m d'aut ; lou rode lou mai sousprenent es l'amiradou fàci lou Roucas dóu Cire. Touto la bèuta dóu liò fuguè lausa pèr F. Mistral dins soun obro de « Calendau » :


« Aquelo Nesco s'encafourno

dins uno coumbo arèbro e sourno,

E vèn, pièi un moumen que la roco subran

S'enarco amount qu'es pas de dire...

Vous parle dóu Roucas dóu Cire :

Ni cat, ni cabro, ni satire,

N'en responde segur, jamai l'escalaran. »


Aquéli gorgo aculiguèron dempièi 60000 an si proumiés abitant. De cavage fuguèron entrepres e an mountra la presènço de l'ome de Neandertal ; vivien dins li noumbròusi baumo tout de long de soun lié. Uno capelo fuguè pièi bastido souto la roco e long-tèms un roumavage fuguè ourganisa e segui pèr un fum de mounde.

Soun aigo finis alor pèr desparèisse : uno partido aparèis tournamai à la sourtido di gorgo devers Metamis ; l'autro partido s'en vai rejougne misteriousamen lis aigo de la Font de Vaucluso.

Poudèn èstre forço estouna qu'un tau pichot fielat d'aigo siegue à l'óurigino d'aquéli gorgo longo de 30km.


La fin dóu viage :



Serpentejo aro dintre li camp d'agroufioun e de vigno. Lèisso Metamis, pèr trouba Blauva, Malemort de la Coumtat , Venasco, Lou Bausset, Sant Deidié. Avans de saluda Perno li Font, crouso lou Canau de Carpentras que l'encambo sènso vergougno. Perno ié fai pièi la fèsto : Sis aigo coulo au pèd de la poulido Porto Nosto Damo e de sa Capeleto. Lèisso alor à regrèt la vilo pèr travessa dins un darrié envans de camp de meloun vo d'aspergo pèr fin-finalo se jita pas liuen dóu pont Capelly à Alten, dins la Sorgo de Veleroun. Ensèn van alor ajougne l'óuvezo dóu coustat de Bedarrido. Aura degu faire 27km pèr acaba soun viage à travès la Vaucluso.

Tout au long de soun viage, a trouba l'ajudo de quàuquis riéu que soun la Croc (26,1km), la Combe Dembarde (7,8km), la Rieu (6,2km) e la Riaille. Se ié poudrié apoundre d'àutri rajeirou pèr n'en coumpleta la tiero.

Aquelo ribiero es pas toujour un riéu tranquile. Perno n'en gardo lou souveni de si rouncado : la mai recènto es la de 2019.

Fau eilas ! signala qu'aquelo ribiero es pèr quàuqui marrit fenat lou mejan de se descarga de sis escoubiho. Pèr lucha contro aquel flèu que retrouban de pertout, uno assouciacioun s'es creado à Perno pèr neteja li ribo de nosto caro Nesco : « La Nesque, rivière propre » engimbro dempièi mai de 10 an lou netejage de soun cous e n'en sian tras que fièr e recouneissènt.

Pèr acaba, poudès tambèn regarda sus la telaragno un pichot repourtage d'uno vinteno de minuto que ié dison «  La Nesque, rivière fantastique ».

Coume Aubanèu dins soun pouemo « La Venus d'Arle », poudrès alor dire :


« Oh ! Sènso la bèuta de-que sarié lou mounde,

Luse tout ço qu'es bèu, tout ço qu'es laid s'escounde ! »


Michèu

La crounico dóu tèms dóu Courounavirus


Enfin la plueio !

Nous l'avien proumesso, es enfin arribado pèr aquelo darriero semano d'Abriéu, e n'a toumba, crese, dins uno semano tout ço qu'avian pas agu despièi aquéli dous darrié mes.

Aro sian quite !

Dóu cop, la vegetacioun a fa un crèis qu'es pas de dire ; lis aubre qu'èron un pau tardié pèr desplega si fueio se soun despacha de lis espandi ; li glaujo flourisson à bèl eime, li roso tambèn desplegon si courolo, s'espoumpisson e se perfumon pèr nous enebria. Vuei, proumié jour de Mai, a plóugu tout lou sanclame dóu jour , e sus lou cop de sièis o sèt ouro de vèspre un pichot ventoulet s'ei mes à boufa, la plueio a cala, e belèu que la journado s'acabara em'un rai de soulèu pèr nous faire lingueto.

Li plumachié soun tambèn flouri ; s'avès pas planta vòsti tartifle, ei lou moumen ! Ai alesti li plantun de poumo d'amour, de cougourdeto, merinjano, pebroun, bledo, mai li metrai au jardin quouro li sant de glaço saran passa, valènt à dire après lou 13 de Mai ; voudriéu pas li degaia en estènt trop pressado. .

Lou gouvèr a proumés de nous desencacalausa bèn-lèu, mai la pandemìo ei pas acabado, lou moustras de couvide es encaro aqui que varaio.

La « fèsto dóu  travai »es estado bèn arrousado, mai acò a pas empacha li manifestacioun poulitico e li garrouio. Sabe pas se li marchand de flour an pouscu vèndre si bouquetoun de muguet, mai à Nantes ( que ié fasié à pau pres bèu tèms), mou felen Benezet, emé dous de si coumpan n'an vendu 350 brout !


Em'aquelo bono plueio, la vegetacioun es en aio ; chasque jour vese de chanjamen dins lou jardin ; lou cabrifuei alargo de lòngui tijo qu'assajo d'enviròuta ounte que siegue ; fau pas resta à coustat senoun vous arrapon coume la vigno arrapè lou roussignòu dins lou pouèmo de Mistral.

Li merle siblon à noun plus dóu matin jusqu'à jour fali, e merle e merlato soun de longo à sautourleja dins lou jardin en bousco de mangiho pèr abari si pichot. I'a tambèn un parèu de tourtouro que nison aperaqui e venon au galinié manja li grano de viro-soulèu. Li sarraié se soun esfournia, vese plus lou parèu ana-veni pèr apastura la nisado.

Queto plueio avèn mai agu despièi dous jour ! ( li 10 e 11 de Mai) n'a toumba, d'aigo, à bro, à ferra, e crese qu'ei pas feni. Me demande s'ei pas la plueio d'Abriéu qu'a espera Mai pèr toumba ; nourmalamen plòu en Abriéu e se dis : « Abriéu ei de trento ; se n'en plòuvié 31, farié de mau en degun » E a talamen plóugu qu'en Avignoun , lou Rose ei sourti de soun lié !

Après dous jour de tèms siau, la meteo anouncio de plueio :

« En Mai, pichoto plueio

Degun enueio », alor que d'àutri ison : « Au mes de Mai

Fau que plóugue jamai. »


Michello


Lou mes de Mai, un mes de fèsto !


Lou prouvèrbi dis : « En Mai, fai ço que te plais....mai te marides pas ! »

Se dis encaro : de Mai jusqu'au 28, l'ivèr ei pas cue », ço que vòu dire que mau-grat que lou tèms siegue siau e caud, sian pas à l'abri d'un cop de fre ; e poudrié èstre la memo causo pèr lis amour...

Mai es un mes troumpaire !

Autro-fes se festejavo « lou Mai » ; li jouvènt penjavon un bouquetoun à la porto de la chato que desiravon, mai pas qunte bouquet que siegue ; se chausissié segound la reputacioun de la chato ; d'eisèmple : aubespin : siés graciouso e t'ame, l'agrenas : meichanto, la vióuleto : siéu en doutanço de ta vertu, roumanin : m'as abandouna, ourtigo : siéu segur d'èstre troumpa, branco de figuiero : chato fierouso, lausié : risques de te seca sus plaço, sambuquié : feinianto ; de cop que i'a, anavon jusqu'à penja la « panoucho », valènt à dire un pataioun sale acrouca à-n-un bastoun, acò pèr li chato que fasien lou bounur dis autre. Se capitavo quàuqui fes que dous jouvènt venien davans lou meme oustau, e acò fenissié en garrouio. D'àutri cop encaro, lou paire èro en doutanço de la reputacioun de sa chato, alor anavo avans elo vèire lou Mai penja à la porto, e de fes que i'a, lou chanjavo pèr pas ié faire de peno.



Autro-fes se fasié tambèn li Rouguesoun, li tres jour avans lou dijòu de l'Ascencioun : li gènt e lou capelan anavon en proucessioun dins lou campèstre pèr atira la benedicioun dóu cèu sus li champ e escounjura lou marrit tèms. Se disié : «  Fan lou tour di Rouguesoun », à coumta dóu 25 d'Abriéu, la Sant Marc o Marquet, un di cavalié de la fre ; chasque jour anavon dins un rode nouvèu dóu terraire. Aquelo pratico fuguè istituïdo pèr Sant Mamert, avesque de Vièno au siècle cinquèn ; s'atrobo qu'aquèu sant ei lou proumié di « sant de glaço ». Aquéu jour, lou prèire aguènt benesi li champ, li chato culissien de planto verturiouso pèr sougna tout l'an gènt e bèsti di plago e di malautié. A l'ouro d'aro, li gènt an pas tant la fe, ço que fai qu'aquéli pratico se soun quasimen perdudo e li gènt sabon plus escouta lis ancian e respeta la naturo.

Lou proumié de Mai es encaro lou jour d'óufri lou muguet »porto-bonur ». Aquelo flour graciouso e redoulènto simbouliso la pureta, la joio, la discrecioun ; ei lou signau de la primo revengudo, l'aboudànci de la naturo.

La coustumo d'óufri de muguet «  porto bonur »lou proumié de Mai nous vèn de liuen.

Catarino de Medicis anavo emé soun drole Carle lou Nouven rescountra Nostradamus à Seloun de Prouvènço. Faguèron pauseto dins lou Tricastin e Catarino carguè un de si chivalié de Sant Pau di Tres Castèu d'adurre un message i Borghese in Itàli. Un an après lou chivalié s'entournè au castèu, e avans d'arriba, travessè un bos clafi de muguet. N'en culiguè de brassado qu'óufriguè au jouine Rèi. Lou Rèi, ravi d'aquéu presènt redoulènt óufriguè un brout de muguet à chasque persouno de sa court en disènt : «  que siegue ansin chasqu'an. ».

Lou muguet ( Convallaria majalis)  es uno planto óuriginàri dóu Japoun que fuguè aducho en Franço à l'age mejan.: lis ancian l'avien bateja « pichoto muso »bono-di soun perfum enebriant ; à l'age mejan, lis abouticàri lou noumavon « lilium convallium », ço que belèu ispirè Balzac pèr soun ufanous «  ile dins la valèio ». Lou muguet es uno planto pouisouno mai emplegado dins la farmacoupèio e tambèn dins la parfumarié.

Despièi 1889 lou muguet es assoucia à la fèsto dóu travai.

Lou 1er de Mai de 1886, à Chicago, lis oubrié óutenon la journado de vuech ouro bono-di l'ajudo di sendicat, mai un afrountamen emé la pouliço entrinè la mort de mant uno persouno.



Quàuquis annado après, en Éuropo li sendicat istituïsson la «  journado internaciounalo di travaiaire » qu'ei devengudo «  la fèsto dóu travai ». Is Estat Uni d'Americo, lou counflit nasquè en 1884 ; li sendicat s'èron douna dous an pèr impausa i patroun la limitacioun de la durado de travai journadié à vuech ouro.


Lou 1er de Mai de 1886 un grand noumbre d'oubrié óutenon satisfacioun, mai d'autre ( à pau pres 340 000) dèvon se bouta en grèvo pèr faire plega li patroun. Lou 3 de Mai, uno manifestacioun fara tres mort demié li grevisto de la Soucieta Mac Cormick Harvester à Chicago. L'endeman, i'aguè uno marcho de proutestacioun , e uno boumbo petè e faguè quinge mort demié la pouliço. Cinq anarchisto saran pendu mau-grat de provo mau-seguro.

Tres an après aquélis evenimen, à Paris, un coungrès s'acampo pèr decida de redurre la journado de travai à vuech ouro. Lou 1er de Mai de 1890, lis oubrié se bouton en grèvo e fan lou passo-carriero dins Paris.Chausiguèron alor la roso bartassiero coume simbole en souveni de Fabre d'Eglantine qu'avié istituï lou calendié republican ( e escri la cansoun : « il pleut, il pleut bergère » Tóutis aquéli countestacioun feniran pèr abouti e la journado de travai de vuech ouro sara finalamen adóutado en 1919 ; es à coumta d'aqui que lou 1er de Mai ei devengu lou jour de toúti li countèsto.

Mai es en Abrieu de 1914 que lou Marescau Petain istituïguè « La fèsto dóu travai e de la councòrdi soucialo » e chausiguè lou muguet coume emblèmo.

Michello

...



dimanche 2 mai 2021

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°99: « Amé la reviscoulado de la naturo ! » Abriéu 2021

 

Lou teourèmo de Napoleoun





                                                



Napouleoun Bonaparte (1789-1821) avié uno meno de passioun pèr li matematico ; laisso soun noum à un teourèmo vuei famous que pamens es de tout segur pas d’éu. Se conto que Napoleoun amavo s’assourbi dins de proublemo de geoumetrìo la vèio di gràndi bataio.

Napouleoun fuguè l’ami dóu matematician Gaspar Monge (1746-1818) que l’acoumpagnè dins soun espedicioun en Egito.



Lou teourèmo de Napouleoun :



Dessinèn un triangle quau que siegue, pièi esteriouramen, bastissèn tres triangle equilaterau, es à dire aguènt li tres cousta egau, ABM, BCN e ACP coume l’indico la figuro seguènto.

Alor, se G, H e I designon li centre de gravita d’aquéli triangle (interseicioun di mediano dóu triangle), lou triangle GHI es un triangle equilaterau, es à dire que si cousta soun tóutis egau.

                           



Lou papet a tant de gàubi que farié d’iue à-n-uno cato borgno !

Vaqui la responso au proublème dóu journalet 98

Pèr óuteni 1 litre d’aigo, vaqui coume se ié prèn lou Papet:

Empleno la boutiho de 3 litre e la vuejo dins la boutiho de 5 litre. Empleno mai la boutiho de 3 litre e la vuejo dins la boutiho de 5 litre que countèn adeja 3 litre. Quouro es pleno, demoro dins la boutiho de 3 litre lou litre cerca.

Ensajas de trouba la responso pèr óuteni 2 litre.

Michèu

Devinolo

La maire de Mirèio a tres chatouno poulideto que noun sai. La proumiero ié dison Mario, la segoundo ié dison Mario-Jano e la tresènco M…. Ai oublida. Ajudas-me !


La se ; couneissès ?


Belèu vous cresès de saupre ço qu'es la se ; vous enganas.

Se sias jamai passa à Sant Martin de Crau un dès d'Avoust à tres ouro dóu tantost, poudès pas agué l'idèio de ço que pòu èstre. La se vertadiero, aquelo que vous baio l'empressioun d'avé manja de lano e de sèu pèr voste dina.Meme li vertadié prouvençau fan tout ço que podon pèr pas afrounta aquelo se dóu dès d'Avoust à tres ouro dóu tantost.

Es pèr acò qu'aquéu jour e à-n-aquelo ouro atroubarés degun pèr carriero à Sant Martin de Crau ; cadun penequejo ; es ço qu'an de mies à faire pèr lucha contro la se. Se dis que d'ùni dormon dins sa bagnadouiro.

Mai tout acò, de segur, Maurise Mitoun lou poudié pas saupre.

Avié quita Argenteuil emé sa «  dous chivau » aniue, e se pensavo d'arriba à Sausset-li-Pin ounte avié previst uno semano de vacanço, avans soulèu fali. S'èro arresta ni pèr quicha l'anchoio, ni pèr dina. Mai arriba à Sant Martin de Crau qu'èro tres ouro dóu tantost, la se l'agantè...Èro pamens quasimen arriba....




Mai un dès d'Avoust , meme un camèu dóu desert de Gobi sarié fourça de s'arresta pèr béure. Lou proumié cafè fuguè lou bon, e fuguè lou cafè «  de la dinamito » qu'aculiguè lou paure Mitoun, entre-seca coume un ambricot se.

Mai acò èro tout vist : degun au cafè de la dinamito. Èro sourne e tousc e li mousco ié tenien un chafaret d'infèr ; la calour ensuco pas li mousco ; au contro d'acò, lis escarrabiho. Lou Mitoun, asseda, ié semblavo que si labro s'èron estrechido mai au countàri, sa lengo avié tripla de voulume.

Un moumen creseguè que poudrié pas traire lou mendre son ; mai l'ome qu'es en dangié de creba de la se, trobo d'esperéu coume se póutira d'aqui ; d'uno voues pastouso mai ausiblo feniguè pèr manda :

-I'a quaucun ?

Mai res respondeguè à-n-aquéu bram angouissa. Mitoun se diguè qu'avié pas crida proun fort. Alor se boutè à ourla coume un que crido au secous.

-De béure, de béure !

De longo e interminàbli minuto s'escoulèron e Mitoun, aclapa, sentié soun sang bouli e s'esvapoura.Belèu sarié-ti mort de-bon, mai Emile pareiguè. Dire qu'èro de bono imour sarié pas entieramen counforme à la verita. Diguen meme qu'èro d'uno imour ahissablo.

La meridiano, pèr éu, èro lou meiour moumen de la journado, e venien de lou sourti de soun proumié som, aquéu ounte sias à perdre counsciènci e vous sèmblo qu'anas voula dins l'espàci deliéure dóu cousmos infini.

Mitoun recampè ço que ié restavo d'escupagno e reüssiguè à dire :

-De béure ! Que que siegue, mai glaça !

Emile, lou patroun dóu cafè, espeloufi e despeitrina se pastavo la caro e fasié crussi souto sa man, sa barbo de la semano. ( se barbejavo que lou dimenche e li jour coulènt) Encaro ennebla de la som, ié fauguè un moumenet pèr que li paraulo de Mitoun ajougnon si tarnavello.Alor diguè :

-Es pas poussible

Mitoun larguè un gingoulun de bèsti amalugado. Èro talamen pougnènt qu'Emile qu'èro un brave ome se diguè que falié se justifica :

-es pas de ma fauto... lou refrigeradou es en pano e l'eleitrician es en vacanço au Grau-dóu -Rèi.

Alor Mitoun sarrè sis iue e d'encaro un pau s'estavanissié. Soun istint de counservacioun fuguè pu fort e i'ispirè lou soulet remèdi que counvenié à soun cas adoulenti :

-De tè, diguè, de tè...

Vous l'ai di, Emile èro un ome sensible e courdiau. En mai d'acò, sa cabesso se remetié en marcho coume se dèu e lou sabian lèst à ajuda soun prouchan dins la mesuro de si poussibleta. Se vesié que la suplico de Mitoun lou metié dins un empés qu'es pas de dire.

-De tè, de tè, se diguè tout apensamenti, n'en tène pas...

Dins li cas desespera la creaturo oumenenco trobo toujour d'esperelo un vanc nouvèu, lou vanc de la desesperanço. Mitoun, avans de faire de-bon si darrié badai retroubè soun parla nourmau. E dins uno souleto emissioun de voues diguè vehementamen :

  • Mai enfin, i'a bèn de tè dins aquéu vilajoun de nàni !

Emile faguè coume s'avié pas remarca ço que i'avié de descourtés dins soun prepaus e s'acountentè de dire :

  • -N'i'a belèu encò de Madamo Menpenti, la gerènto dóu Casino. Mai m'estounarié forço ; lou tè, sabès, eici n'en vèn gaire.

Alor Mitoun sarrè lis iue e s'arrestè de lucha. Fuguè de segur acò que lou sauvè. Se pòu pas, meme un dès d'Avoust à Sant Martin de Crau sus lou cop de tres ouro dóu tantost leissa sènso assistanço uno persouno en dangié. Emile entre-durbiguè lou ridèu de perlo e pousquè pas escoundre un mouvamen en rèire. Semblavo que lou cèu èro de mercùri, e sus la routo lou quitran foundié en laco viscouso.

Emile soungè à sa fremo, à sis enfant e à la partido de beloto dóu vèspre, manquè de pouja arrié ; mai es uno bono pasto e bravamen afrountè la rajo dóu soulèu.

Deguè bèn èstre absènt un quart d'ouro de tèms ; quouro revenguè, èro quasimen en tant marrit estat que soun cliènt, mai i'avié de baudour dins sis iue.

-Avès de chanço, diguè : de tè, n'i'avié ges encò de Madamo Menpenti, nimai encò de Madamo Clamour, mai n'ai trouba encò de Madamo Venturi. Li paraulo d'Emile, Mitoun lis ausiguè, semblavon veni de tras que liuen, mai lis ausiguè, e l'esquisso d'un sourrire pareiguè sus si labro fendihado pèr la secaresso.

Esperè long-tèms...E subran la voues d'Emile ié pervenguè coume se venié d'uno autro planeto :

-Siéu entristesi disié la voues, ai fa ço qu'ai pouscu... Ai trouba de tè, ai trouba lou sucre, ai alesti la roundello de limoun... mai manque d'aigo caudo !


Tèste d'Ivan Audouard « Les contes de ma Provence »

Reviraduro de Michello



La crounico dóu tèms que passo.....

An II dóu courouna


Nous vaqui mai dins lou toupin, vole dire encacalausa, entoupina, counfina ; e lou moustras de Couvide ei toujour aqui que varaio e barrulo...

Après quàuqui jour de bèu tèms e meme de calour, nous vaqui mai tourna en ivèr. Adematin, 8 d'Abriéu, a meme jala : -1°. Li fueio de mis aubre soun tóuti rabinado ; aquest an, la frucho sara carivèndo ; e iéu me coungoustave d'avanço en regardant ma figuièro clafido de pichòti figo, mai aro sèmblon touto frounsido e negrasso, quet malastre, subre-tout pèr aquéli que vivon de si culturo.


En mai d'acò a fa un mistralas que jalavo e derrabavo tout.

La semano passado, i'a un gros batèu «  porto-countenèire » que s'ei garça de biais dins lou canau de Suez à l'encauso d'uno tempèsto de sablo. E degun poudié plus passa. Aquéu mastoudount pèso 220 000 touno, fai 59 mètre de large e 60 d'aut. Darrié éu i'avié 300 veissèu qu'esperavon pèr passa, e n'i'avié vounge que venien de Roumanìo e que carrejavon 130 000 móutoun.. Pàuri bèsti !


D'ùni batèu fuguèron óubliga de chanja de routo, passa pèr lou Cap de Bono Esperanço, ço que fai 9000 kiloumètre de mai. Fin finalo an feni pèr pousqué lou sourti d'aqui, mai pèr acò i'a faugu leva 30 000 mètre-cube de sablo e 13 remoucaire an reüssi à lou faire avança !


Dins lou journau ai tambèn legi i'a gaire d'acò que l'Assemblado Naciounalo a adóuta lou proujèt de lèi Molac, valènt à dire uno lèi pèr apara li lengo regiounalo. Acò poudrié èstre uno bono novo, mai lou proublèmo ei que mesclon lou prouvençau e l'óucitan. Sèmblo que counèisson que l'óucitan, alor que nosto lengo prouvençalo ei la souleto que se pòu enourgüi d'avé davera un prèmi Nobel ( en 1904, Frederi Mistral pèr soun cap-d'obro Mirèio). Dequé ié fau de mai pèr recounèisse que la lengo prouvençalo es uno lengo drudo, anciano, richo d'uno grando literaturo e qu'es amado dins forço païs fourestié ?

Ai après tambèn la despartido de Sèrgi Bec, un grand pouèto prouvençau countempouran que restavo dins lou relarg d'Ate ; èro un ome discrèt, d'uno grando sensibleta ; malautejavo despièi quàuquis annado.

Sian bèn au printèms : li niue soun encaro fresco e vuei avian un pichot ventoulet gaire caud. Mau-grat la frescour, la vegetacioun es en aio ; moun rousié «  grand siècle » espandis si bèlli flour redoulènto, li glaujo flourisson tambèn.


Sus uno planto ai vist uno moulounado d'aquéli pichòtis aragno, pas mai grosso qu'uno tèsto d'espinglo, soun acroucado à soun fiéu que vai li ajuda à s'aliuencha, balançado pèr lou vènt.


Poulit espetacle !

E d'aquéu tèms, lou gouvèr chifron coume nous van descounfina, desentoupina, desencacalausa...

Belèu qu'anan bèn-lèu pousqué sourti tranquilamen de nòstis oustau...qu saup !


Michello


mardi 27 avril 2021

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°98: « Sènso retengudo ! » Mars 2021

 

Lou ciéucle de Taylor


Book Taylor es na en 1685 e mouriguè en 1731. Matematician, es subretout couneigu à l’ouro d’aro, pèr lis estudian gramaci si fourmulo dicho «  Taylor-Young » vo « Taylor-Lagrange ».

Ço que i’a de rassegurant en geoumetrio, es que poudèn vèire pèr un dessin li prouprieta de ço qu’ afièrman : i’a ges de calcul, soulamen de resounamen pér lis óuteni. Rènd li matematico mens astrado !

Vous vau parla aro dóu « Ciéucle de Taylor » qu’à un ligame, coume l’anas vèire, amé lou « Ciéucle de Conway » qu’avèn descubert dins lou numerò precedènt dóu journalet.

Vaqui en proumié quàuqui nóucioun necessàri pèr coumprene la seguido.


Proujeicioun ourtougounalo d’un poun sus uno drecho XY :











Es lou poun que se trobo à la perpendiculàri dóu poun sus la drecho XY.


Triangle ourtique :









ha, hb e hc soun li pèd dis autour dóu triangle ABC : lou triangle ourtique dóu triangle ABC es lou triangle hahbhc.Lis autour soun alor li bissèitriço d’aquel triangle.


Triangle mejan :










Se A’, B’e C’ soun li mitan di cousta dóu triangle ABC, lou triangle mejan es alor lou triangle A’B’C’.

Ciéucle de Taylor :


Siegon A’, B’ e C’ li pèd dis autour dóu triangle ABC. Noutèn A2 e A3 li proujeicioun de A’ sus li coustat AB e AC dóu triangle ABC. Fasèn parié pèr B2 e B3 amé B’ e C2 e C3 amé C’. Se pòu mountra facilamen que li siès poun ansin basti se trobon sus un meme ciéucle que ié dison lou « Ciéucle de Taylor » dóu triangle ABC.

N’en vaqui la figuro :

Centre dóu ciéucle de Taylor :

Se lou triangle es acutangle, es à dire amé d’angle agu, lou centre dóu ciéucle de Taylor es lou centre dóu ciéucle inscri dóu triangle mejan dóu triangle ourtique.

Lou ciéucle de Taylor es alor tambèn lou ciéucle de Conway dóu triangle mejan dóu triangle ourtique, coume se pòu vèire sus la figuro seguento.




T centre dóu ciéucle de Taylor d'un triangle acutangle.

ABC triangle acutangle

A’B’C’ triangle ourtique assoucia

A’’B’’C’’ triangle mejan dóu triangle ourtique

Mèfi acò es pas uno demounstracioun, mai soulamen uno verificacioun pèr lou dessin ! Michèu



Avèn set !



Un ome a besoun de un vo de dous litre d’aigo e pas mai.

A un roubinet, un embut e dos boutiho, l’uno de 3 litre e l’autro de 5 litre.

Coume póu-ti faire pèr óuteni un 1 litre d’aigo vo 2 litre d’aigo sènso n’en desgaia?

Aurès la respounso dins lou numerò seguènt.


Michèu



La Mario manjo dins si 48 an !



Anan designa pèr a l’age de la Mario e pèr b l’age de sa coulègo. De-que nous dis l’enouncia dóu proubleme : La Mario a tres cop l’age qu’avié sa coulègo quouro avié soun age. La diferènci d’age e  a-b Sa coulègo avié dounc b- (a-b) an quouro la Mario avié b an. Ansin, poudèn escriéure la relacioun :

a = 3 (b-(a-b))

a = 3 (2b – a)

a = 6b – 3a

4a = 6b

2a = 3b

La coulègo de la Mario aura soun age dins (a- b) an e la Mario aura alor a + (a – b) an.

La segoundo prouprieta nous permet d’écriéure :

a + a + (a – b) = 98

3a – b = 98

Mai tambèn : 9a – 3b = 594

Mai coume 2a = 3b, poudèn escriéure :

9a – 2a = 594

7a = 594

a = 594/7

a = 42 an

Mai alor : 3b = 2 x 42

b = 28 an

La Mario manjo dounc dins si 42 an e sa coulègo dins si 28 an.


Michèu



Lou printèms es aqui que pico à la porto !


L'autre jour qu'ère en trin de remira tóuti aquéli floureto que risoulejoun dins moun jardin, touto esmeravihado qu'ère davans lou poulit tablèu, un pouèmo qu'aviéu après à l'escolo e qu'amave forço de lou recita me revenguè dins la tèsto ; o, n'en mancavo de tros, mai pau à cha pau emé l'ajudo de la telaragno l'ai tout retrouba, e tambèn me siéu pensa d'esperiéu : «Te n'en faudrié faire la reviraduro pèr lou journalet, bord qu'en prouvençau sara belèu encaro mai poulit.. »




Alor, lou vaqui !


Proumié sourrire de printèms


D'enterin qu'à sis obro cativo

Lis ome couron tout lou tèms

Mars que ris, mau-grat raisso e nivo

Alestis d'acatoun lou printèms.


Pèr li bèlli margarideto

Sournamen, quouro tout dor,

Éu estiro li coulareto

E ciselo li bacin d'or.


Dins lou vergié e dins la vigno

S'en vai, furtiéu perruquié

E'm'un plumachoun s'esbigno

Poudra de brèino l'amelié.


La naturo au lié se repauso,

Éu davalo au jardin desert

E courdelo i boutoun de roso

Si coursetoun de velous verd.


Tout en coumpausant de cansouneto

Qu'i merle siblo à souto-voues,

Sameno i bos li vióuleto

E dins li prat lis ancoues.


Sus lou creissoun de la font, à la luno,

Ount béu lou cèrvi, beluguet,

De sa man lóugiero desgruno

Li cascavèu d'argènt dóu muguet.


Sus l'erbo verdo de la plueio,

Pauso la frago à goust de mèu

E te treno un capèu de fueio,

Que t'aparara dóu soulèu.


Pièi, quouro soun obro es lèsto

E que soun règne va feni,

Au mes d'Abriéu, virant la tèsto,

Dis : « Printèms, tè, pos veni ! »


Reviraduro de Michello segound un pouèmo de Teoufile Gautier





Lou bonur d'èstre « Maire-Grand » ?


Es uno bono questioun...e i'a qu'uno responso : es vertadieramen lou bonur !



Acò tèn tout : Lou pargue d'enfantoun dins lou saloun, l'anciano cadiero auto dins la cousino, un tiradou pèr Moussu ( es un drole) dins la salo de ban, un panié pèr li bibeiroun au toco-toco emé li got de la cousino... Es aqui, presènt dins tout l'oustau...lou bonur !!!



E après, aquelo la couneissèn tóuti : i'a qu'un bèl enfant au mounde e tóuti li maire l'an, alor, li maire-grand !...

I'a la counfisanço quouro s'endor dins mi bras, li sourrire quouro s'esviho, li pichot bras que s'estiron, e aquelo pichoto bouco mouisso sus mi gauto : aco's un poutoun …

Pièi li jo e li cacalas, li cansoun, li sourneto e raganello, li marioto emé li man, e tout lou repertòri...

I'a encaro li permenado emé la pousseto... Uno veituro s'arrèsto, iéu tambèn.

-Destrigue ? Noun, siéu bèn garado !

Dos damo n'en sorton, sourrisènto e me dison :

-Escusas-nous, Dono, es voste felen o rèire-felen ?

Pièi venon li coumplimen... S'envan ; ai grandi d'au mens dous centimètre talamen siéu fièro !

Aqui vau óublida lou chapitre « raumas, mau d'auriho, etc... »

Poudriéu countunia coume acò de pajo emé de pajo, mai tout acò lou couneissès bèn :

Alor, la responso ?

Es touto dins li paraulo d'uno cansoun qu 'ame forço :

« Qu'es bèu, es bèu, la vido ! »


Óudeto


La Crounico dóu tèms....dóu Courouna


Mai mounte a passa la vièio ?

De toustèms se disié que li tres darnié jour de Febrié, emai li tres proumié de Mars, la vièio reguignavo e Febrié pèr se revenja fasié reveni la fre.

« Febrié e sa febrielado

leisso ni pèu ni pelado. »

Mai aquest an, de bado !

Li temperaduro an just un pau demeni lou matin, e lou tantost fai un tèms de calandro ; sarié-ti un cop dóu Couvide ?

La naturo se dereviho, li bourroun dis aubre se gounflon, li flour soun à mand d'espeli.

Lou jardin ei tout margaia de couguiéulo, de vióuleto, de tirasseto, de margarideto e de mourre pourcin.





Vuei, 27 de Febrié, avèn agu uno pichoto reguignado : fai un vènt dóu diable que carrejo li nivoulas d'un coustat à l'autre dóu cèu ; an anouncia de plueio.

28 de Febrié ; darnié jour dóu mes ; de plueio, n'avèn ges agu, a mai fa un tèms de calandro. Un ami m'a fa remarca qu'aquéu mes de Febrié 2021 avié quicon de particulié : aven agu 4 dilun, 4 dimars, 4 dimècre, 4 dijòu, 4 divèndre, 4 dissate e 4 dimènche ; e acò revendra plus avans...823 an.

Crese que sarai plus aqui pèr lou verifica !

Ai legi i'a gaire qu'à l'encauso de la demenicioun de la bioudiversita, i'a un fube de virus que podon nous agarri ; sian tóuti un pau mai o un pau mens, respounsable d'acò, e ço que i'a de segur, es que la naturo e la terro qu'avèn mespresado, counchado, escagassado, soun en trin de se revenja.

A chascun aro de saupre ço que pòu faire de soun coustat ; Iéu, i'a forço tèms qu'emplegue quasimen ges de proudu chimi pèr neteja : de saboun negre, de bicarbounato, de vinaigre ; em'acò se pòu tout neteja. Me dise que se chascun se bouto à demeni l'emplé de proudu tóussi, e meme à lis oublida, sarié un grand pas de fa ; Tambèn fau óublida li boutiho e li saco de plasti : papié, cartoun acò sufis pèr faire encaro un grand pas. E pèr lou jardin, subre tout, plus emplega aquéli poutingo de malur que counchon tout e fan mouri un fube de bestiouleto que pamens, meme se nous enfeton, soun dins la cadeno alimentàri, coume nautre e n'avèn de besoun ! Se tout es destimbourla, à l'ouro d'aro, n'en sian tóuti li vitimo emai li coupable !


Michello