mercredi 7 septembre 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°111: « Sant Gèns, baio-nous un pau de plueio ! » Jun 2022

 

Lou « zero de Bourdaloue »

 


      Autitudo de Vedeno : 60 m

   Dins tóuti li vilo de Franço, se ié pòu vèire sus un mounumen carateristi qu’es bèn souvènt la glèiso, uno pastiho de brounze que i’es indica dessus l’autitudo dóu liò.

     Lou proumié nivalamen d’amplour naciounalo aurié de segur pas vist lou jour sènso la renoumado aquisto pèr Pau-Adrian Bourdaloue (1798-1868) au pèd di piramido d’Egito.

    Tout coumencè lou 19 dóu mes de mai de 1798 quouro uno espedicioun militàri coumandado pèr Napoleoun partiguè de Touloun en dirèicioun d’Egito : Cènt sieissanto sèt sabènt fuguèron dóu viage amé quinge geougrafe fins d’estudia la poussibleta d’un cavamen d’un canau tras l’isme de Suez pèr n’en facileta lou coumèrci. Bounaparte faguè eisecuta en 1799 un nivalamen entre la Mar Roujo e la Mar Mieterrano. D’après si mesuro, l’uno èro mai auto de 10 mètre ;  ço que retardè lou proujet.

    Quàuqui sabènt meteguèron en doutanço lou resultat ; un pau mai tard, uno nouvello estudo fuguè counfiado en 1847 à un engeniour di Pont e Caussado, P-A Bourdaloue. Gramaci un óutis nouvatour que ié dison « la miro parlanto »  vuei encaro utilisado pèr li geougrafe, aqueste reprenguè lou travai e la differènci de nivèu fuguè estimado à 80 cm. Ço que permeteguè à Ferdinand de Lesseps d’entreprene lou cavage dóu canau.

   La noutourieta de Bourdaloue fuguè alor assegurado.

Tres an mai tard, de retour en Franço, assegurè à si fres lou nivalamen dóu despartamen dóu Car. Davans l’interès coumerciau d’aquel travai, lou nivalamen de la Franço ié fuguè counfia lou 29 de setèmbre de 1857. Mai falié designa lou poun zero. Pèr decisioun minestrialo dóu 13 dóu mes de janvié de 1860, lou « zero Bourdaloue » fuguè fissa coume estènt lou trat 0.40m de l’escalo di marèio dóu Fort Sant Jan à Marsiho.

   Carle Lallemand reprenguè aquest travai en janvié de 1697 e fissè lou « zero Lallemand » à 71 mm en dessout de lou de Bourdaloue.

   L’IGN acabara lou travai en 1969 en prenènt lou « zero Lallemand » coume baso.

 

                                                Michèu

 

                         Souveni, souveni !

 

   Asseta dempièi un certan tèms sus un banc en esperant ma mouié qu’èro dins la boucharié que i’avié un fum de mounde, veguère passa davans iéu un vièi ome que s’apiejavo sus sa cano. Retrasié forço à moun ancian proufessour de matematico, Marcèu Bosqui que fuguè dins lis annado 1963 moun proufessour au licèu Frederi Mistral d’Avignoun.      

  Quouro fuguè davans lou banc, s’arrestè e me diguè : « Bon-jour, car Moussu, bevès lou soulèu ? »

  Un tèms sous-pres de l’ausi parla prouvençau, ié respoundeguère sènso eisitacioun : « Noun, espere ma mio qu’es à liuen de iéu ». Alor d’un èr malicious, aquest ome me diguè tout en s’aluenchant : « Cantas !, cantas ! brave Moussu que s’entournara pu lèu la vosto femo ».

  Countuniè soun camin e l’ausiguère alor cantourleja en picant lou sòu de sa cano : « Se canto, que canto, canto pas pèr iéu, canto pèr ma mio qu’es à lieun de iéu….)

  Fuguè uno courto mai talamen agradivo rescontre d’un ome fièr de sa lengo e de soun païs.

 

                                                       Michèu 

 

                                          Jun....

 

     Leva d'aquéli darriéris annado, a toujour plóugu pèr la Pandecousto.

    Vuei, se pòu dire qu'es un tèms benesi : sara belèu pas necite d'ana prega Sant Gens, nimai pèr le Gravesounen, d'ana saussa Sant Antime dins lou valat. Avèn agu uno bono plueio, a gaire dura mai aura fa de bèn. Aquésti jour, dins d'ùnis endré a fa de gròssi chavanasso emé de grelo, de greloun tant gros que d'iòu qu'an tout chapla e meme creba téulisso e téulissoun. Après la secaresso, lou delùvi...e li meteouroulougiste nous anouncion un estiéu di caud e di se.


    Despièi quàuqui jour, en subre dis aigo dóu canau vese dansa la mauno dóu pèis ; aquélis inseite soun de la famiho dis efemerouptèri ;li babo vivon dins l'aigo douço e podon viéure de quàuqui mes à quàuquis annado ( e segound lis espèci podon viéure 10 an de tèms) . Passa aquéu tèms, li babo mudon dous cop ; lou proumié cop aquelo mudo duro quàuquis ouro pièi fan la segoundo. Lis adulto ( l'imago) fan de tres à quatre centimètre de long ; an sis alo rege e duberto à la verticalo, valènt à dire que se podon pas plega, soun trasparènto, jaunastro  vo bruno. Aquéli babo an de pèço

boucalo bregarello, mai lis inseite fa, es à dire adulte,éli,  manjon pas, an pas lis óutis pèr acò, fan que de se reproudurre pièi moron ; es pèr acò que ié dison «  efemero ».



    D’aquéli bestiouleto n’i’a de mens en mens à l’encauso de la poulucioun dis aigo. Autro-fes èron recampado e vendudo pèr alesti lou manja de l’auceliho. A l’ouro d’aro d’ùnis espèci an despareigu, d’àutri soun à mand de s’avali.

   La lengo nostro, elo, es pas encaro à mand de desparèisse, siéu rassegurado despièi qu’ai vist, à-n-Arle, pèr la Santo Estello, mai de 600 escoulan e escoulano, di pichòti fin qu’i gràndi classo, sus lou pountin pèr jouga e canta en prouvençau ! Me dise qu’aquélis enfant qu’an aprés e repeti touto l’annado aquéli cant, qu’an agu tant de plesi à veni canta dans lou tiàtre anti davans de centeno de persouno, poudran pas oublida acò. Pèr lou publi ( e pèr iéu d’en proumié !) fuguè un chale estraourdinàri tout de long de la vesprado, d’ausi aquéli cant prouvençau canta pèr d’enfant.

Lou tèmo de la vesprado èro : « Li pouèto prouvençau en cansoun »

Vaqui ço que nous an canta !

-Lis estello de Téoudor Aubanel

-La mazurka souto li pin e la mazurka de Sant Andiòu de Charloun Rieu

-La chato avugle de Jóusè Roumanille

-Lou maset de Mèstre  Roumiéu de Louvis Roumieux

-La cansoun de Magali de Frederi Mistral

-Li restanco de Fernand Mouttet 

-La libellule de Jan Enri Fabre

-La voto d’Auzias Jouveau

-Plòu e soulèio de Pau Areno

-Lou chivau de Jóusè d’Arbaud

-Malhano e Mount-Segur de Jan Bernat Plantevin

-Lou mounde es destimbourla, uno cansoun qu’an coumpausado éli (tèste e musico) 

- e pèr clava, la cansoun de la coupo de Frederi Mistral, cantado dous cop emé lou publi !

   Nòu coulège, sièis licèu e nòuv escolo primàri de la Vau-Cluso e di Bouco-dóu-Rose, an participa pèr alesti aquest espetacle, emé li proufessour de prouvençau e de musico, uno annado de travai achini. Aquéli cantaire èron acoumpagna pèr l’ourquèstro dou licèu Teoudor Aubanel d’Avignoun diregi pèr Tibaut Plantevin. Tout acò pousquè se realisa bonodi la fisanço de moussu lou Reitour de l’Acadèmi que dis : « Canta, es faire viéure uno lengo, trasmetre sa musicalita, sis infleissioun, soun debit, soun caratère, si mot. Canta li pouèto prouvençau, es coumprendre si mot e lou fignoulage de soun biais d’escriéure, es d’intra dins sa sensibleta e soun amo. Es tambèn carreja uno istòri, un patrimòni, uno culturo. » Osco en éli ! fuguèron gramacia pèr li picamen de man que restountiguèron long-tèms sus li vièii pèiro.


Li repeticioun

   En Arle, toujour, pèr la « taulejado soulenno de la Coupo », ai remarca forço jouvènt e chatouno emé li vèsti arlaten, e tout acò m’a douna d’espèr pèr la subre-vivènço de la lengo nostro e de nòsti tradicioun.

Michello

 

mercredi 31 août 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°110: « Lou journalet es en fèsto ! » Mai 2022

 

    

 

                      Osco à nòst’amigo Michello

                        


                        Moussu lou Majourau dóu Felibrige, li sòci dóu Pont de Garanço que n’en siéu lou presidènt, vous gramacion d’agué guierdouna nosto amigo Michello qu’obro de countunio dins noste vilage de Vedeno pèr l’aparamen de nosto culturo e lengo nostro.

Caro Michello,

Coume lou poudes vèire tis ami de Vedeno soun vengu noumbrous  pèr ta remeso de la cigalo d’argènt qu’à nòstis iue as amplamen meritado.



Fau dire que countes pas toun tèms au sen de nosto assouciacioun pèr  apara nosto lengo e culturo prouvençalo.

Pèr faire counèisse noste travai, as agu l’idèio de crea sus la telaragno un blog que ié disèn « loublogdemagrand » qu’es acessible à tòuti : ié fasen parèisse tòuti li mes noste journalet amé lis escri de nòsti sòci : Parèis qu’es legi pèr de japounès ! Avèn despassa lou numero 100 aquesto annado.

Dins ti raconte descubrèn toun afougamen pèr la naturo amé lis aventuro de ta famouso  tartugo ; soun un testimòni de toun amour que porto à nosto terro e à sis us.

Me remembrarai long-tèms d’uno rescontro autour d’un tèste de Frederi Mistral : aqueste jour, nous assabentères sus l’istòri d’uno planto que s’espelis en ribo dóu Rose. La flour malo e la flour femello vivon de coutrio dins lis aigo basso dóu Rose. Au printèms, la flour femello estiro si jitello dusqu’à la surfàci de l’aigo e si flour s’i’espelisson alor ; bevon ansin lou soulèu printanié, danson bressado pèr lis erso dóu flume. Soun countènto emai pamens semblon tafurado. Veson la flour malo au founs de l’aigo qu’assajo de li rejougne mai sa jitello es trop courteto ; se gangasso, s’estiro mai de bado.



Erian tóuti à l’entour de tu à te bada e coume dins la cançoun d’Enri Salvador, nous disien : « E alor ! E alor ! Zorro vai-ti arriba ? »

A forço de se gangassa, de gingoula e de se trigoussa, la flour malo coume la cabro de Moussu Seguin, finis pèr se destaca e lóugièro, enfin liéuro e countènto, pòu ajougne li flour femello que l’envertouion alor  en ié semblènt  dire : « N’as mes de tèms ! ». Ansin lou cicle de la vido se pòu faire.

Michello, te gramacian de nous faire counèisse aquesto bèuta de la naturo e coume lou dis tant bèn Teoudore Aubanèu dins soun pouemo « La Venus d’Arle » :

 

Oh ! sènso la béuta, de-que sarié lou mounde ?

Luse tout ço qu’es bèu, tout ço qu’es laid s’escounde !     

 

                                                             Michèu        

                                                             


 

 

                         Pasco, vo Calèndo ?

 

   Aquest'an, pèr Pasco, touto la famiho s'es acampado au nostre, e coume avian pas pouscu se reüni pèr festeja Nouvè à l'encauso dóu couvide, l'avèn fa pèr Pasco. Ges de crècho nimai de sapin, mai li pichot an agu si presènt e se sian souveta un « bon Nouvè de Pasco » ! acò a nimai pas empacha li pichot de recampa lis iòu de choucoulat qu'aviéu escoundu dins lou jardin. Nautre avèn bèn aprouficha pèr festeja e se sian amusa d'aquelo situacioun, èrian jouious coume lou sian toujour d'abitudo quouro Calèndo nous recampo à l'entour dóu fougau.




Aquésti jour a fa un tèms d'estiéu, uno calour ensucanto, e quento secaresso !

Au miéu, lou jardin ei tout flouri, tout redoulènt de roso, de serengat e de cabrifuei. Mai pèr lou proumié cop l'erbo di sabre a flouri !

Queto flour estranjo !



Es un figueiroun coume lou caulet de serp, carga pèr un pèd que sèmblo uno pèu de serp ; quouro desplego sa flour, se vèi d'en proumié uno meno de cournet de coulour pourpalo. Lou cournet s'aloungo, fai au mens vint-e-cinq centimètre de long. La « spato » se desplego e l'espadice se drèisso un pau, ei tout lusènt coume se venié d'èstre trempa dins de vin. E queto óudour ! Uno óudour de car pourrido qu'atrivo mousco e mousquihoun que, engana pèr l'óudour van intra dins l'espadice, pièi, estènt presounié, van arpateja e espandi lou poulèn. Li planto d'aquelo famiho an lou poudé de pratica la termougenèsi, valènt à dire de faire mounta sa temperaturo pèr pousqué desgaja aquelo óudour de car pourrido.

L'endeman, la flour estènt fegoundado, l'espadice se vai durbi e li mousquihoun van patuscla pèr mai se faire engana pèr uno autre flour pudènto.

Felis Gras, dins « li Papalino » n'en fai lou retra, d'aquelo flour estounanto, vejeici coume :

« La bello Yu veguè en aquéu rode, uno bello mato d'erbo verdejanto, coume n'avié jamai cressu en terro secarouso de Crau. Quete fuguè pas soun estounamen, quand veguè qu'aquesto erbo avié de pège que semblavon de serp, de fueio d''un verd encre, en formo de courouno espignouso, tacado de lagremo blanco ! E, causo plus estranjo, pèr flour espandissié de sabre rouge, coume ensaunousi, emé la lamo e la pougnado (…) Sa man blanco culiguè uno d'aquésti flour meravihouso. Ai ! Las, entre que l'aguè culido, la flour bijarro se passiguè e rendeguè uno óudour de cadabre ! »

 

   Encó de mi vesin, li pouletoun an un pau creissu mai dous soun toujour mai pichoutet que lis autre. Belèu que soun sourti dis iòu de la capeludo qu'avien mes à couva souto la clusso.

An uno autro galino qu’es tambèn couvadisso, e se sou


n mai fa douna d’iòu pèr d’ami ; dins aquéli, n’i’avié de verd e de blu ; me languisse de vèire ço que n’en vai sourti !

 

   Despièi aièr lou mistralas a coumença de boufa coume un perdu e escagasso tout, sèco tout alor qu’aurian besoun de plueio, mai rèn es anouncia, que de calourasso.La semano passado li gènt de Mountèu soun ana faire lou roumavage à Sant Gens pèr ana querre la plueio, alor, i’a belèu un pau d’espèr ?


 O alor faudra faire coume li gravesounen, éli pèr faire veni la plueio, sourtien lou Sant Antime e lou barrulavon ; se la plueio arribavo pas quatecant, saussavon lou sant pèr tres cop dins lou valat pèr se revenja. Se dis pas se la plueio arribavo après…

                                                                         Michello

 


 



mardi 30 août 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°109: «Lou bèu tèms nous reviscoulo !» Abriéu 2022

 

Li Poulounès de Mountmirai

 

      Coume vous lou diguère dins lou precedènt journalet (n° 109), forço Poulounès , sóudard de l’armado poulouneso en desbrando, se retroubèron en partido en Franço pèr countunia sa lucho contro lis alemand.

     Es ansin que quàuquis-un fuguèron recata à Mountmirai, au pèd di dentello : Èron coumpausa de 90 grada e de 30 òme de troupo. Fuguèron istala partènt dóu mes de febrié 1941 à l’Oustau de l’estacioun di terme qu’èro tanca dempièi de tèms.

    Coume à Evaux, èron pas de presounié ; poudien sourti dóu vilage, mai èron surviha.

    La Crous Roujo poulouneso s’en óucupavo.

Quàuquis-un travaiavon à la messo en boutiho de l’aigo purgativo de Mountmirai ; d’àutri encò lis agricultour ; n’i en avié tambèn qu’èron emplega encò Blay pèr fabrica de moutour vo eoulieno ; se n’en vesié tambèn dins li dentello emplega pèr coupa de bos.

  S’alestissien èli-meme li repas e soun ravitaiamen èro assegura chasco semano  en anant d’à chivau en Avignoun.

  Lis ouficié èron de gèns assabenta : Proufessour, medecin, ingeniour ; parlavon francès  e bèn d’àutri lengo.

  I’avié meme un dentiste qu’óuficiavo amé li mejan loucau : un margue d’escoubo estaca à l’arrié d’uno cadiero servié d’apiejo-tèsto e un ferrat d’escupidou. Acò marchavo bèn e lou dentiste avié meme de client que venien dóu vilage pèr se faire derraba li dènt.

  Vivien en armounio amé li gèns de Vaquèiras : Avien crea uno chourmo de baloun round, uno couralo que cantavo lou dimenche à la glèiso davans uno grando assistanço.

   Lou 11 de nouvèmbre de 1941, en grand uniforme, coumemourèron l’armistiço de 1914-18 en  despausant uno garbo de flour  i coulour de soun païs au mounumen au mort de Vaquèiras ; ço que faguè crèire que mai, lou courrènt de simpatio en sa favour.

   Mai, aquélis óuficié counsideravon Mountmirai coume uno estapo sus la routo de l’Angleterro. De tèms en tèms quàuquis-un desparèissien car s’èron bouta en routo en passant pèr la frountiero espagnolo.

   Partènt de 1942, de travaiaire estrangié espagnòu prenguèron pau à cha pau la plaço e lou despart di Poulounès s’accelerè alor.

   Quàuquis-un soun demoura à Vaquèiras mai d’àutri se soun entourna dempièi en Poulogno e an plus douna signe de vido.

   Siéu segur qu’en passant à l’ouro d’aro davans  Mountmirai aurès uno pensado esmougudo pèr aquéli gèns qu’èron vengu de lieun pèr ensaja de trouba encò nòstre pèr un tèms lou recate.

 

                                                        Michèu

 

 

      

                                               La capeludo

 

       Au mes de Nouvèmbre, encò de mi mai proche vesin, uno de si galino venguè couvadisso, alor ié boutèron dins lou nis, sièis iòu fegounda que d'ami ié baièron, amor que, pàuri d'éli, i'avié faugu tua soun gau que destourbavo trop d'àutri vesin...

E la galino couvè sis iòu qu'espeliguèron à la fin de Nouvèmbre.

Me siéu di que de segur, à l'ouro d'aro li galino dèvon èstre un pau desvariado pèr tóuti li bourrouladisso de nosto vido, amor qu'avans couvavon soulamen à la primo vo à la debuto de l'estiéu...

Basto !

Me souvène que quouro fuguère malauto, au mès de Desèmbre, de la fenèstro de ma chambro, regardave li piéu-piéu : n'i'avié cinq, e un d'éli èro un pau grisas e mai pichoutet que lis autre.



Me chalave de regarda la clusso grata l'erbo e crida si pichot pèr i'aprene à cerca sa pitanço : fourmigo, verme, cacalausoun, graniho e touto meno de bestiouleto ; mai l'ivèr, la mangiho ei pas tant drudo qu'acò, urousamen si mèstre ié pourgissien soun dequé. De tèms en tèms aquéli pichot se groupavon souto sa maire qu'espandissié sis alo au bon dóu soulèu.

Lou tèms a passa e aquéli pouletoun an creissegu, soun vengu gaiard, aleva dóu pichounet un pau grisas que restavo toujour mai pequelet que lis autre. N'i'avié un, un galet rous qu'avié de plumo fino coume de péu à l'entour de sis iue, un autre, un galet blanc e jaune emé de plumo sus li pauto, uno galineto de memo coulour, blanco e jauno, un galet blanc e negre de la raço di «  Susses », e lou pichounet que fin finalo es uno galineto, ö meraviho ! A mai d'un pijoun que d'uno galino : lou cors es alounga e fin, a de pichòti pauto roso e fino, si plumo soun griso, un gris de pijoun vo de tourtouro, e chasco plumo ei bourdado d'un tra jauno clar ; à l'entour de soun còu, aqui mounte li plumo soun mai pichoto, acò sèmblo d'escaumo. Sa pichoto tèsto ei subre-mountado d'uno tousco de plumo griso que ié fan coume un pichot capèu. Ei galanto que noun sai e me siéu afeciounado pèr aquelo galineto que de segur se n'es avisado amor que s'enfugis de longo de soun claus en sautant e en voulant pèr veni davans moun oustau quista li grano que baiave à l'auceliho.


L'ai batejado «  la capeludo », e si mèstre me diguèron qu'èro sourtido d'un iòu blu ! E vesènt coume s'èrian amigado, me diguèron que se d'asard n'avien encaro uno coume aquelo, segur que sarié pèr iéu !

A la fin d'abriéu, la galino-maire venguè mai couvadisso e cinq iòu an mai espeli. Dous piéu-piéu, un jaune e un negre soun forço mai pichot que lis autre...Fau espera pèr vèire ço que van deveni ; belèu d'àutri capelu ?

 

                                                           Michello

 



 

 

dimanche 28 août 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°108: « Dóu passa la remembranço !» Mars 2022

 

                       Lou camin di poulounès

 

 

    Es asseta sus la terrasso dóu « moubile-oustau» dóu camping d’Evaux li Ban dins la Creuso mounte Danielo seguis sa curo annualo, qu’adobe  aquel tèste. Pèr ajougne lou sejour di ban, fau segui un poulit camin oumbreja que ié dison « lou  camin di poulounès ». Tafura pèr aquesto descuberto, ma curiouseta me boutè tre lou proumié jour encò l’óufice dóu tourisme de la vilo pèr n’en cerca d’entresigne ; e vaqui ço qu’aprenguère sus aquel camin amé uno sous-presso de taio pèr iéu.

1)   li poulounès de la segoundo guerro moundialo

 

Lou proumié dóu mes de setèmbre  1939 veguè l’envahimen de la Poulogno, sènso declaracioun de guerro, pèr l’Alemagno e pièi pèr l’Esta souvieti.

Dóu cop, l’armado poulouneso deguè fugi en passant pèr lou Proche-Ourient pèr ajougne e incourpoura lis armado franceso e angleso.

Au mes de jun de 1940, l’armistiço fuguè signado pèr la Franço. L’armado poulouneso fuguè alor esparpaiado :

*li poulounès de l’armado angleso rejougniguèron li resistènci interiouro

*li poulounès presounié fuguèron acampa dins li camp aleman di presounié

*li poulounès en zono liéuro de l’armado franceso fuguèron desmoubilisa vo rendu à la vido civilo e lis óuficié soun esta acampa dins de  camp de travaiaire.

 

2)Despousicioun preso pèr l’Estat Francès à l’encontro dis estangié

 

Abriéu 1941 : la Crous Roujo Poulouneso creè de Centre d’Acuiènço pèr lis óuficié à Evaux li Ban en Creuso,  Bormes dins lou Var e Mountmirai dins la Vaucluso au pèd di Dentello (es aqui ma sous-presso !).

Li Centre d’Acuiènço soun alor esta plaça souto  la survihanço de la gendarmarié loucalo. I’a d’apèu dous cop pèr jour, de regardaduro à l’improvisto, l’interdicioun de faire  de poulitico e uno libro circulacioun dis óuficié limitado à la vilo.

Recèbon un alougage mensuau de 900 à 1200 franc segound lou grade. Si carto d’alimentacioun ansin que si passo-port ié soun alor counfisca ; en escambi, recèbon un titre de demouranço.

Mars 1942 :li Centre d’Acuienço soun trasfourma en Group de Reeducacioun fins de lis integra à l’ecounoumio loucalo. Sis alougage mensuau soun mantengudo dusqu’à l’agudo d’un travai.

2)   li poulounès en Creuso à Evaux li Ban

 

A la debuto, es situa dins l’Oustau de la Font amé dos annèisso, l’uno à coustat de l’Oustau e l’autro en fàci.

Coume lou liò es devengu trop pichot, lou Centre es transferi au grand Oustau di Terme.

I’avié 55 chambro moublado pèr enviroun 75 persouno.

Aquéli poulounès poudien gagna lou vilage pèr un camin que ié dison aro « lou camin di poulounès ».

15 setèmbre 1942 : tancaduro dóu Centre d’Acuienço pèr un trasport vers lou Mont d’Or.

Après agué aculi lou Centre d’Acuienço, lou Grand Oustau di Terme devenguè un centre de detencioun di presounié pouliti.

3)   mounumen sus lou camin di poulounès à Evaux

 

Es dedica à Nosto Damo de Czetochowa. Es un santuàri naciounau de la Vierjo nègro de Jasna-Gora qu’avié apara la Poulogno contro l’envahissèire suedés au siecle 17.


 

NB :li poulounès an pourgi uno ajudo forço preciouso lor de l’encèndi dóu Couvènt d’Evaux li Ban en 1942.

Aquélis entresigne  soun esta tira  dóu libre « lou Centre d’Acuiènço d’Evaux pèr óuficié poulounès desmoubilisa 1941-1942 » pèr damisello Velut

Dins lou numerò seguènt dóu journalet, vous parlarai de poulounès de Mountmirai.

                                                                                                                                                                        

                                                Michèu

 

                      Lou mes de Mars......

 

        Mars, lou fòu, a jamai dous jour parié !

 

        Quouro nivo, Quouro clar

        Es lou tèms dóu mes de Mars

 Quouro a feni d'escalustra la vièio em'aquéu demòni de Febrié.

 

        Mars que ris maugrat raisso e nivo,

        Alestis d'acatoun lou printèms...

 

Lèu, lèu, a espandi dins lou jardin si tapis de vióuleto, de bluio, de mauvo, de blanco. O coume soun poulido e risouleto, e coume embaumon l'èr quouro l'aureto li fai ferni !




Pièi li couguiéulo de mànti coulour s'espandisson à bèl eime demié li margarideto. Li cereisié soun à mand de sourti si manchoun blanc. E pau à cha pau li lachusclo ausson lou mourre pèr regarda la primo arriba e dire que li gròssi jalado soun fenido, que tout acò vai pousqué greia, flouri, s'espandi, que la naturo pòu enfin se boulega...E se boulego ! Li piboulo an carga si fueio, li pruniero acabon sa flourisoun. Mai aquest an la naturo es un pau en retard à l'encauso de la secaresso. Tre qu'avèn la chanço de vèire toumba quàuqui degout de plueio, la terro lis a lèu esbegu e li dènt-de-lioun n'aproufichon pèr sourti si fueio bèn decoupado e si poulit capitulo d'or. E lis ausson tant que podon si capitulo, li fan lusi au bon soulèu pèr atriva lis abiho que li van veni fegounda.

Dins la sebisso, li foursicia, de si floureto jauno fan lume dins lou verd di lausié. La vigno, touto nouseludo es encaro nuso, coume s'èro morto, mai sabe qu'un bèu jour de pichot bourroun verd e redoun van trauca lou bos e desplega, pau à cha pau de pichòti fueio encaro velouso e caudeto de soun nis. Miracle de la naturo ! La primo ei toujour un vertadié miracle...

 

A la fin dóu mes faudra ana nega li lume ! Aquelo coustumo d'a passa tèms se fai encaro dins quàuquis endré de Vaucluso, coume à Bedarrido. Aqui dins l'estrambord fan un grand passo-carriero e van , chascun emé sa barqueto, de-vers Ouvezo que vai carreja li pichòtis embarcacioun.




Poulit simbèu d'uno epoco lunchenco ounte li gènt, pèr travaia tout l'ivèr se gausissièn lis iue à la feblo lusour di candelo. Alor, quouro li jour, en Mars, s'èron proun alounga, que lou soulèu ié pourgissié proun si rai pèr pousqué travaia dins lis oustau o lis ataié, pèr gramacia lou soulèu que fasié sa revengudo, anavon jita si candelo à l'aigo.

 

Es la sesoun :


Mèfi ! Li caniho proucessiounàri soun de sourtido e aquest’an n’i’a forço subre-tout soute li pin ; quouro lou sòu es à mai de dès degrad, sorton de si nis de sedo e davalon dis aubre es la proucessioun de la ninfoso, van dins lou sòu s’embarra dins sa crisalido pèr faire sa mudo e veni pièi parpaioun. Es au moumen de s’escoundre dins la terro que soun dangeirouso, bord que quouro soun escalustrado van emetre de sedo tras que fino e ourtiganto ; e au sòu, es aqui que lis enfant o li bèsti riscon de li touca. Es recoumanda d’aneienta li nis avans la fin de l’ivèr e de li crema. Moun vesin li fai peta à cop de fusiéu. Se pòu tambèn istala de nisadou pèr li sarraié à coustat di pin ; éli van creba li nis à cop de bè pièi manjaran li babo.

 

De vouiajaire achini !

Un parèu encaro proun jouine soun parti d’Espagno emé de bicicleto pèr ajougne la Chino en prenènt soun tèms, dous o tres an ; s’arreston ounte n’an envejo, e soun plasè es de rescountra lis abitant de l’encountrado ; van tambèn dins lis escolo parla emé lis enfant de soun viage. En 2019 avien déjà segui la Routo de la Sedo de Berlin jusqu’i porto de la Chino en fasènt de «  meno-me* » ; s’èron entourna en passan pèr l’Iran e avien travessa uno quingeno de païs. Dison : « Sian pas de touriste, mai pulèu de vouiajaire ».

 

Ai encaro legi dins lou journau, i’a gaire, qu’à Lapalud an leva la darniero gabino de telefono publi.

Segur qu’à l’ouro d’aro, chascun a dins sa pòchi soun telefounet barrulaire e i’a plus besoun de gabino pèr telefouna.

 Dequé n’en van faire d’aquélo gabino ?  Coume dins un fube

d’endré, li trasfourmon en «  bouito di libre » ; chascun ié pòu leissa li libre que vòu plus e n’en prendre d’autre. Despièi quàuquis annado se n’en vèi un pau de pertout d’aquéli rode ounte li gènt podon leissa li libre que volon plus e n’en prendre d’autre, es toujour mies que de li jita is escoubiho. A Vedeno acò se fai sus lou bord di fenèstro dóu lavadou, e i’a toujour de gènt que s’arreston. Crese qu’acò pòu douna envejo i gènt que passon de s’arresta e faire sa chausido.


Es uno idèio di chanudo. Osco !


                                                                   Michello

* meno-me: auto-stop

 



vendredi 26 août 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°107: « Zou ! ié fau ana! un de mai.» Febrié 2022

 

                         Quàuqui galejado

 

 

La  veituro rejouvenido

 

Un fòu demando à un ami garagisto :

-Ma veituro a 200 000 km au coumtadou. La voudriéu vèndre, me pos-ti ajuda ?

-O, vau moudifica lou coumtadou e lou tourna bouta à 10 000km.

Quàuqui jour mai tard, se rescontron :

-Alor, l’as vendudo, la veituro ?

-Bèn noun, aro qu’a 10 000km, la garde !

La voiture rajeunie

 

Un fou demande à un ami garagiste:
- Ma voiture a 200 000 km au compteur. Je voudrais la vendre, tu peux m'aider?
- Oui, je vais modifier le compteur et le remettre à 10 000km.
Quelque jours après, ils se rencontrent:
- Alors, tu la vendue, la voiture?
- Ben non, maintenant qu'elle a 10000 km, je la garde!

 


           La sogro arribo 

Un ome dis à un autre :

-Ai fa coupa la coua de moun chin la semano passado, car ma sogro vèn dissate.

-Ah ! O ? Vese veramen pas lou raport.

-Veses, vole subre-tout pas que penso que quaucun es countènt de la vèire.

       La belle-mère arrive

 

Un gars dit à un autre : 
- J'ai fait couper la queue de mon chien la semaine dernière car ma belle-mère vient samedi. 
- Ah oui ? Je ne vois vraiment pas le rapport. 
- Tu vois, je ne veux surtout pas qu'elle pense que quelqu'un est content de la voir.



 

 

                   Febrié !

 

       Lou mes de Febrié a la reputacioun d'èstre lou plus marrit de l'an, mai despièi quàuquis annado, li causo an chanja, s'ei fa siau, coume s'èro un pau la primo avans la primo, plus de gròssi jalado, un tèms de calandro quouro lou mistrau boufo pas coume un perdu.

Pamens se disié : «  Vau miés un loup dins soun granié

                              Que bèu tèms en Febrié »



Dilun a fa uno bono plueio e pau à cha pau li floureto printaniero coumençon de s'espandi : vìóuleto blanco, bluio, braieto de couguiéu jauno, roso, mauvo..cade jour n'i'a de nouvello que desplegon si courolo. A l'oumbro, li trauco-nèu ausson si pichòti courolo blanco penjado au fin bout d'uno longo e fino tijo. Lis amelié pièi li prunièro sóuvajo soun clafi de flour dins tòuti li toun de blanc.

L'auceliho es en aio, li merle siblon à noun plus...

Mai vaqui, sian quasimen à la fin dóu mes e la vièio vai mai reguigna ! Se vèi que i’aura encaro de fre : li lachusclo tenon pas encaro soun pecou dre.

E leva d’acò, dequé i’a de nòu ?

I’a quàuqui tèms d’acò, se soun avisa que li vièi dins sis oustau especialisa, soun pas tant bèn trata qu’acò ( mau-grat ço que costo !). D’enquisto an revela qu’espargnon sus tout : lou manja, li pedas, lis emplega…N’i’a qu’auran pièi de soucit à se faire. ( lou gouvèr se n’oucupo)

A Veisoun, en fasènt de cavage avans d’atribuï un permés de bàsti, gaire liuen dou tiàtre anti an descubert uno estatuo de femo dóu siècle proumié.

Dins Droumo, i’a mai agu d’ataco de loup ; n’en fai cinquanto uno despiéi la debuto de l’an.



A Nanto, an desplega un drapèu bretoun gigant pèr demanda soun restacamen à la regioun Bretagno, acò me semblarié nourmau, amor qu’à Nanto i’a lou castèu di Du de Bretagno.



Ai legi dins lou journau tambèn qu’uno persouno avié reçaupu uno letro de la Segureta Soucialo pèr l’assabenta de sa propro mort ! Aquelo empego, alor !

Sus l’auto-routo, dóu coustat de Mournas i’a un menaire de camioun que s’es engana : èro sourti sus uno aire de repaus e quouro vouguè s’entourna mai sus l’autorouto, s’es engana de coustat e ma fisto, li gènt di veituro que lou veguèron arriba davans éli aguèron uno bello pòu ! mai i’aguè ges de mau ! ( sabe pas coume an fa pèr lou bouta dóu bon coustat !)

Dins lou relarg d’Avignoun, i’a un autre camioun que s’es ana garça dins lou Rose, tèsto proumiero.  Sabe pas s’an retrouba l’ome que lou menavo.

Toujour sus l’autorouto, i’a un parèu qu’an oublida soun drole ! S’èron arresta sus uno aire de repaus pèr ana escampa d’aigo, un cop l’afaire facho, s’entournon à sa veituro e s’en van, sènso s’avisa que lou drole ( qu’a aperaqui 14 an) èro tambèn sourti de l’autò, belèu pèr la memo resoun. E s’un cop sourtiguè di coumoudita, s’avisè que si gènt èron plus aqui ! Dequé faire ? ges de barrulaire, avié pas soulamen lou numero dóu barrulaire de si gènt.. Un emplega dóu netejamen de l’endré mandè uno telefounado i gendarmo de l’autorouto, e bonodi d’entresigne douna pèr lou jouvènt, feniguèron pèr trouva d’ami dóu parèu qu’éli avien soun numerò de telefounet barrulaire, e es coume acò que fuguèron prevengu e que deguèron s’entourna pèr veni querre soun enfant !

Dins lou despartamen, i’a d’endré ounte la grapaudiho a de travessa de routo pèr ana se reproudurre o pèr ana à l’aigo, e n’i’a toujour que se fan escracha, alor de gènt bountous li fan travessa : li carrejon dins de ferrat d’un coustat à l’autre de la routo. An resoun, li grapaud soun de bèsti qu’an uno plaço impourtanto pèr empacha que fuguessian envahi pèr de gasteroupodo e d’àutri destrùssi. Alor, ajudo contro ajudo, acò es uno bello causo, amor qu’aquéli grapaud soun proun matrassa coume acò pèr la poulucioun e li machino dins li champ e li jardin, e se n’en vèi de mens en mens. 



Dins li journau se parlo quasimen plus de la pandemìo de Couvide, la guerro en Ukreno a escafa la guerro contro lou virus.

                                     Michello