mercredi 28 août 2019

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°75: T Desèmbre 2018


Lou rigau



L’ivèr es lou mai pauras di quatre sesoun,
L’ivèr a ges de pieta dóu paure malurous.
Deforo, la nèu toumbo bèn frejo e espesso.
Li camp, li bos, li prat
Coume d’un blanc linçòu semblon recubert.
Un pichot rigau vèn amé tristesso
Sus lou releisset de la fenèstro, esperant un pau de calour
Pèr recaufa soun cors, uno mouledo de soubro
Pèr apasima dóu gavai la doulour.
Se countento de pau, fai pas de grando fèsto.
Lou vesès que, pèr vièure, tafuro li trau baurrié,
Cerco caniho, coussoun au poustan dis engranié.
Quouro, dins li camp jala, trobo plus pitanço,
Se noun s’engardo, es la mort à l’avanço.
La destinado a vougu que la fre endurèsse,
La privacioun, la soufrènço enqueissèsse.
Lou rigau es menut, soulitàri ;
Li grands aucèu, au contro,
De la fam e de la fre s’aparon bèn mièus.
Tout en vous presentant aquest pichot aucèu,
Ma pensado s’envai à nosto umaneta
Qu’es bèn liuen de viéure dins l’egalita.
Faudra forço travai, meme de paciènci
Pèr poudé nivela aquesto diferènci.

German Barthe
(reviraduro en Lengo Nostro pèr li sòci dóu Pont de Garanco)

Vaqui dóu meme autour,

La belugo




Au cantounet dóu fiò, agache lou fiò lampeja ;
Recaufo moun cors, me fai soumia.
Tout d’un cop part uno belugo,
Un mouloun de belugo, dirié un fiò d’artifice.
Es poulit, es vivènt, es un sacrifice.
Lou bos que cremo, que finis sa vido,
Vòu pas mouri sènso douna sa darriero forço.
Li belugo que parton de tèms en tèms
Soun autant de pichots fiò vivènt
Que brihon, mai duron pas bèn long-tèms.
Uno belugo es souvènt pas grand-causo,
Vaqui la questioun que se pauso :
Pòu èstre un grand dangié,
La marrido destinado dóu prougrès :
Uno souleto pòu enfiouca la poudriero
Que pourtarié lou malur sus la terro.
Dise pas qu’à moun age,
Coume se dis d’un pichot,
Siegue bèn abeluga,
Aquest tèms es passa.
De fès, uno idèio part de moun cascavèu,
Coume uno belugo, briho pas long-tèms,
S’escantis à la revihado.


Lou catoun negre




Dins lou journalet de Setèmbre vous aviéu parla d'aquéu catoun negre qu'avié fa soun aparicioun au miéu quouro veniéu d'entarra ma pauro cato negro.
Aquéu catounet, èro pas bèu à vèire : lou pèu terne, e maigre, pecaire, que se ié vesié si costo e semblavo que li dos pèu de soun ventre s'anavon touca. Fasié piéta.
La resoun me disié de pas me n'óucupa, mai lou cor, éu, me disié que se pòu pas leissa uno pichoto bèsti creba de fam coume acò.Alor i'aduguère à manja, e pau à cha pau s'aprivadè. Chasque cop que me vesié, se boutavo à rounrouna à noun plus, e à freta sa pichoto tèsto contro la miéuno.
Pièi m'a seguido jusqu’ à l'oustau, e pau à cha pau a franqui lou lindau e s'es acoustuma au nostre.
Aro, i'ei coume un rèi, fai plesi de lou regarda troutineja, sa co bèn drecho en l'èr, pièi se viéutoula au sòu davans nòsti pèd. Quouro me vèi, sèmblo que me dis : «  Ah, te vaqui, me languissiéu ! » miaulo coume se parlavo, se freto dins mi cambo o se bouto dre contro iéu pèr se faire prendre dins li bras. E lou sèr, coume un pichot, a som, se bouto sus nòsti geinoun, alounga d'esquino, e rounrounejo tant que pòu.
A carga un pèu d'un negre perfèt, lusènt, superbe, e dous coume de sedo. L'ai bateja « Cachou » raport à sa coulour.
S'es amiga em'un autre cat arriba coume éu, de sabèn pas mounte, l'an passa, lou « Pelous ». Fan de bello partido de jò que fai gau de li regarda : se coursejon, se sauton dessubre, se viéutoulon, s'escoundon e se sauton mai dessus. E acò duro au mens miechouro de tèms, fin que siegon tòuti dous bèn las.
E ansin, Cachou passo si journado entre jouga, veni crousteja quàuqui crouqueto, se faire caressa, penequeja un pau e se lou tèms es siau, ana courre deforo. Dins lis autis erbo, de fes que i'a lou vese plus, e subran, deviste dos auriho negro que banejon ; se lou soune, arrivo lèu en courrènt, viéu coume l'uiau. Mai tre jour fali, rèsto siau dins l'oustau ; s'istalo sus un fautuei, e souvènt sèmblo apetega à regarda lou marrit fenestroun, subre-tout quouro ié vèi de bèsti ; aqui sis iue s'arredounisson, s'aubouro sus si pauto e espincho tant que pòu. E dous cop se sian avisa qu'avié éu meme quicha lou boutoun pèr faire marcha lou poste de televisioun ! Belèu que m'anas pas crèire, es pamens verai ; pas pu liuen que l'autre-aier ; lou vèspre ère souleto que travaiave dins moun burèu, moun ome èro parti, tout èro siau dins l'oustau. Subran ausiguère de voues e de brut ; moun sang faguè qu'un tour : m'aubourère pèr ana vèire ço que se poudié bèn èstre passa. Moun catoun èro sus lou fautuei que regardavo lou marrit fenestroun qu'avié éu meme mes en marcho!
E i'ai di : «  Tu, alor, pèr un cat sóuvage qu'ères i'a gaire, as fa de camin ; aro se pòu dire que siés à la pouncho dóu prougrès ! »


Michello


La crounico jardiniero de Desèmbre

Crese qu'aqueste cop lou mistrau a perdu soun alen, saup plus boufa, e iéu que pamens l'ame pas, ai de vous dire que me farié plesi, pèr un cop, de l'ausi mai boufa coume un perdu quàqui jour de tèms pèr neteja lou cèu e seca touto aquelo fangasso...
Adematin, en barrulant, vesiéu à moun entour li champ ennega, li roubino coumoulo, e me disiéu entre iéu, qu'aquest an li gènt aurien degu semena de ris !
Pamens, mau-grat touto aquelo plueio, me sèmblo que i'a gaire agu de champignoun, d'abitudo i'a forço mato de piboulado, e aquest an i'a pas agu grand causo, belèu à l'encauso de la calourasso d'aquest estiéu ?
La semano passado, au marcat de Carpentras, li rabasso se soun vendudo 200€ lou kilo, alor que d'abitudo soun forço mai carivèndo qu'acò ; belèu que la recordo fuguè drudo, aquest an.
Ai estrema mi cougourdo just à tèms, avans la jalado de l'autre jour, senoun, me lis aurié rabinado !
Enfin, es pas malurous qu'aquelo calourasso ague feni pèr cala, n'aviéu moun proun e aro, d'aigo, n'ai tambèn moun proun, e sabe pas qunte Sant fau ana prega pèr faire cala aquéu marrit tèms, e faire reveni lou mistrau...
Gramaci de me n'assabenta...
Michello

Dono Jano de Flandreysy, l' « abadesso dóu Roure »



Jano de Flandreysy, de soun noum de neissènço Jano Mellier, nasquè lou vounge de Juliet 1874 à Valènço, dins Droumo. Fiho d'Estève Mellier, prouprietàri, e de Louviso Ladreyt. Restavon au Pont de Gat, à Valènço.
Jano, jouino, acoumpagnavo soun paire pèr de reçarco arqueoulougico ; èro tambèn uno « femo de letro » coume sa maire. Escrivié dins de journau ( coume lou Figarò) e mant uno revisto ; soun paire, éu tambèn, escrivié dins de revisto o de libre.
La «legèndo » dis que Jano Mellier se maridè lou vue d'Abriéu de 1899 em'un francés Eimar de Flandreysy, que restavo en Escosso, doumàni di Glicenet, proche de l'abadié de Melroso. Sarié estado véuso tres mes après soun maridage. Soun ome sarié mort d'un aucidènt de casso o se sarié nega...
De retour en Franço, Jano fai lou rescontre de Frederi Mistral e s'afeciouno pèr la culturo prouvençalo. En 1908, quouro se tournavo lou filme « Mirèio » à-n-Arle, fai lou recontre dóu marqués Folco de Baroncelli-Javon ; s'amiguèron tant-lèu e aquelo amista vai dura enjusquo à la mort dóu marqués, lou quinge de Desèmbre 1943, à-n-Avignoun.
En 1918, lou Palais di Barouncelli-Javon es à la vèndo, ei Jùli Charles-Roux que lou devié croumpa, mai defunto just à-n-aquéu moumen ; sara pièi Jano, emé l'ajudo de soun paire, que n'en fara la croumpo pèr n'en faire un oustau de la Culturo Prouvençalo. Es Frederi Mistral que lou batejè « Palais dóu Roure » amor que ié semblavo vèire de fueio de roure sus lou blasoun dóu pourtau de l'intrado.
Dins soun entour, Jano èro escai-noumado «  la tant poulido ». En 1936, se maridè emé lou coumandant Emile Esperandieu, arquéoulogue e erudit.
Au Palais dóu Roure Jano coungreiè uno couleicioun d'à-pau-près dos cènt campano de touto merço que li fasié dinda à màntis óucasioun. Se dis qu'apoundié uno campano à sa couleicioun chasque cop qu'avié un nouvèu calignaire...Au Palais, i'estalo tambèn sis àutri couleicioun ( tablèu, moble, óujèt descoustuma, foutò, revisto, manuscri, doucumen de Prouvenço e di Païs d'O, etc...)
Aculis tambèn d'artisto coume lou pintre Enri de Groux, lou pouèto Leo Larguier e tambèn un autre pouèto, Louvis le Cardonnel que ié restara quatre annado de tèms.
A-n-un moumen de sa vido, vieissènto e souleto, ié prenguè fantasié de faire publica l'assabé de sa mort, e lou jour dis óussèqui, espincho de darrié si ridèu pèr vèire qu venié dins la court dóu Palais.
Defuntè pèr de bon lou 15 de Mai de 1959, à l'age de vuetanto cinq an.
Lou 10 de Juliet de 1844, fai la dounacioun de si bèn à la vilo d'Avignoun. Lou 3 de Juliet de 1953, i'espingoulèron la legioun d'ounour.
Fuguè ensepelido à Valènço dins lou cros de sa famiho.

Reçarco e redacioun couleitivo   

mardi 29 janvier 2019

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°74: L’ivèr pico à la porto  Nouvèmbre 2018


Sian en plènis oulivado


Sian en plènis oulivado ! Li proumièri carreto cargado de si caisso d’òulivo se presenton au moulin. Dous mes de tèms, de vuech ouro à dès e vuech ouro, sènso relàmbi, la court vai vèire veni forço gènt que me van pourgi sa carguesoun requisto.
Quant fau d’óulivo pèr faire un litre d’òli ? Aurai-ti l’òli de mis óulivo ? Quouro lou poudrai veni querre ? Mis óulivo soun toumbado ; de-que ié fau-ti faire ? De-que vòu dire « Li dous tihòu » ?
Vaqui li questioun que lou moulinié ié fau infatigablamen respoundre, amé paciènci e bono umour.
Triste es moun cor à n’aquel moument : vèirai pas veni aquesto annado moun coulego d’enfanço « Neno » que nous quitè subitamen aquest estiéu. N’en siéu encaro tout destimbourla.
La vido dóu moulinié au travai se debano ansin dins la bono umour amé forço discussioun. Acò me rapele quouro jouine lou dijòu anave vèire Vernet, lou manescau dóu vilage ; èro lou liò de rescontre de tóuti li païsan dóu rode que ié venien faire enchapla si rèio e ferra si chivau; èro alor un plesi de lis escouta charra en prouvençau. Soulo l’óudour es pas la memo ; siéu pas regretous di fumado de bato cremado quouro lou manescau presentavo soun ferre caud sus la bato dóu chivau. Me souvene que lou proumié cop deguère sourti de l’ataié.
Au contro, dins lou moulin, li gènt coungouston la bono óudour de l’òli nouvèu e deve esplica chasque jour li diferèntis estapo pèr l’óuteni. Lou fai toujour amé plesi car aquesto óucupacioun es pèr iéu uno passioun e l’escasènço de rescountra de coulego d’enfanço qu’aviéu perdu de visto.


                                                      Michèu

Mai pèr-que aprene la Lengo Nostro ?

S’ausis encaro de-fès : « Mai perqué aprene lou prouvençau ? Me permetrès dounc de demanda : « Mai perqué s’aprendrié-ti pas lou prouvençau ? »
Lou prouvençau es uno lengo que soun estùdi es autant benefico que la de tout autre idiomo. Coume touto lengo, permès d’intra dins uno civilisacioun, mai, amé la Lengo Nostro, dintras dins la civilisacioun dóu païs que ié vivès.
Se sias na aqui, vèirès s’esclargi pèr vous bèn de cantoun d’oumbro de voste coumpourtamen car vous vaqui à la toco amé vòsti rèire que vous gaubejèron.
Coume que siegue, natiéu vo nouvèu vengu, la lengo vous permetra de coumprene lou païs, vous evitara de regretous faus pas. Se dira plus de vous : «  Noun pòu coumprene… ».
À nosto epoco de moundialisacioun que risco fort d’èstre la de l’unifourmisacioun, aurès quaucarèn à dire, un poun de visto persounau qu’esclarira li proubleme alor que li que dispausaran que d’uno souleto lengo, belaran à l’unissoun dóu troupèu de Panurge que n’en couneissès la tristo fin. À lengo unico, pensado unico.
La lengo vernaculàri nous agrego dins la saga dis ome ; nous permès de reculi l’eiretage que li davancié creèron pèr nous, de lou manteni e de l’apoulidi e de lou trasmetre ; e s’èro acò, l’eternita ?
La lengo vernaculàri, pèr nous la Lengo Nostro, nous permetra de saupre de mounte venèn pèr saupre mounte se pòu ana car fau
-counèisse soun passa
-pèr coumprene lou presènt
-pèr-fin de poudé enguia l’aveni.

Nadal Rey
(1911-2016)


Article de La Dépêche
Nadal REY est décédé ce dimanche soir. Il avait 105 ans. Sous le titre Nadal Rey et son legs, Norbert Sabatier [en fait Sabatié] lui rend hommage et retrace la vie de cet éminent occitaniste.
"A La Ville Dieu du Temple, le samedi 29 octobre 2011, ont été fêtés les cent ans de celui qui était encore très alerte : son physique allait de pair avec son mental. Tous les amis de ce «jeune» centenaire étaient au rendez-vous. Né le 23 décembre 1911 à Lévignac-sur-Save, il a eu un parcours exceptionnel. Après l'Ecole Normale de Toulouse en 1931, il rejoint l' ENSET à Paris(école normale supérieure de l’enseignement technique), puis la faculté de Lettres de Madrid en 1933, pour être nommé professeur à Verdun-Saint Chamond. En 1934, jeune marié, il enseigne à Grenoble, aux classes préparatoires aux Arts & Métiers, mais en 1939, la guerre arrivant, il est envoyé en Afrique : épisode narré dans le Bataillon perdu, titre d'un de ses nombreux ouvrages.
Car Nadal est écrivain : «Ecrire c'est participer à la vie--», disait-il. En 1988 paraît Camins… qui présage d'un long cheminement, pédestre et spirituel. Plusieurs associations peuvent le compter à son actif : la Compagnie des écrivains de Tarn-et-Garonne, l'association Miguel de Cervantès, l'Association des Membres de l'Ordre des Palmes Académiques, l'Académie de Montauban où il est élu en 1980, et récemment l'Académie du Languedoc.
Nadal est avant tout occitaniste : son amour de la langue d'oc transparaît dans L'Esclarida, une aspiration vers l'idéal, qu'il provienne de Machu Pichu ou de Montségur comme l'exprime sa Canta de l'amor. Il a créé la section occitane du Club des retraités de l'Education Nationale, tout comme celle du «Recaliu» de Lavilledieu. Les autres associations occitanes continuent de le vénérer, ainsi de la section Antonin-Perbosc de l'Institut d'Eudes Occitanes et de l'Association pour la langue et la culture occitanes qui met en place tous les deux ans le prix qui porte son nom, en liaison étroite avec la Fédération des Aînés ruraux de Tarn-et-Garonne devenue «Générations Mouvement 82».
Nadal est avant tout homme d'action, sa règle étant «parler, écrire, agir, réaliser». Revenu à Lavilledieu, il va faire revivre les battages à l'ancienne et créer «Los Ainats de Laviladieu». En 1976, c'est la naissance de la Fédération des Aînés Ruraux de Tarn-et-Garonne qui va rassembler en vingt ans 112 clubs avec 12600 adhérents. En 1990, la Fédération Nationale est forte de 73 fédérations départementales avec 800 000 adhérents! Il y a aussi la dimension internationale des personnes âgées avec la création de la FIAPA en 1980 qui, en vingt ans, va réunir 54 pays avec un statut consultatif n°1 auprès de l'UNESCO. Il y a surtout la «Fédération Iberómericana de Asociaciones de Personas Adultas Mayores» à laquelle il s'est consacré et qu'il anime, car Nadal est un meneur d'hommes. Pas moins de neuf tomes recensent sa pensée sous le titre de «La troisième étape». Plusieurs décorations ont ponctué cette vie intense au service de la communauté : Palmes académiques, Légion d'honneur, Mérite militaire, Médaille de la Jeunesse et des Sports, Médaille de la Croix-Rouge, Médaille de l'Ordre de Malte. Nous garderons vivaces l'élégance de sa personne et la fécondité de sa pensée. Adieu-siatz Nadal !"

Li dindouleto


De la naturo siéu un grand amourous ,
Ame la majesta dis aubre, lou perfum di flour,
Ame dóu merle lou cant meravihous,
Lou ramage, lou plumage dis àutri pichots aucèu.
Vuei, moun cor bat pèr li toujour fidèu,
L’avès devina, soun li graciousi dindouleto.
Dis ome amon talamen la presènci
Que bastisson soun poulit nis
Au poustan de l’envans en touto fisanço.
D’aqui, s’espandiran, tout au long de l’estiéu,
Li jouini dindouleto que s’envoularan dins la naturo,
Faran la casso i mousquihoun pèr sa nourrituro.
Se de la primo li dindouleto soun li messagiero,
Podon pas supourta de l’ivèr li misero.
Es amé regret que nous lèisson.
Avans de parti, de courdelado entiero
Sus li fiéu s’acampon e proufichon
Dóu darrié soulèu, avans li jalado blanco.
Aro que siéu dóu tresen age,
De la jouinesso, n’ai plus lou courage ;
Au cantoun dóu fiò, lou cors près di tisoun,
M’apare, coume pode, de l’ivèr rigourous.
Un sèr, coume acò, pantaiave
Qu’ère parti amé li dindouleto
Pèr de countrado bèn poulido,
E qu’au païs caud, coume èli arribave…
Ai !Las, noun èro qu’uno pantaiado,
E aqui, dins moun cantoun me fau endura,
Atendre dóu soulèu de la primo la reviscoulado,
Esperant de tout cor li vèire tourna veni.

German Barthe
(reviraduro en Lengo Nostro pèr li soci dou Pont de Garanco)


I'a un siècle d'acò :la grando,
l'orro guerro èro à mand de s'acaba....

  La nouman : « la grando guerro ». N'avèn lou dre. A fa de nautre ço que sian : lis enfant d'un grand païs demeni dóu meiour d'uno generacioun, di vilo anciano arrouinado, de vilage arrasa, dis usino agrasado, di séuvo cremado, di terro apourridido. Tout ié fuguè desmesura : la durado, lou brutalige, li ravage, la doulènci, lou chaple e tambèn lou courage ; e lou pegin. Talamen que tóuti li lagremo noun pousquèron èstre escampado.
( Michel Bernard : «  La grande guerre vue du ciel ». Sourso : Wikipedia)

La grando guerro ! A pau près dès milioun de sourdat o de militàri tua e vint milioun de plaga. E autant demié lis enemi. A nòsti sourdat, ié disian  « li pelous », de segur raport à si péu e à sa barbo, mai subre-tout raport à soun courage.
Se pòu pas imagina ço que fuguè la vido dins aquelo pountannado. Li femo istado souleto emé li vièi e lis jouinis enfant devien s'encarga de tout ; falié travaia, faire marcha lis usino e lis ataié, mena li terro e countunia de vièure coume se de rèn noun èro. E li sourdat ! Partiguèron pèr apara sa patrìo, la flour au fusiéu, cresènt qu'acò anavo gaire dura ; e pèr aquéli que s'enrevenguèron, acò durè un pau mai de quatre an. Quatre an dins li trencado, emé la plueio, la fango, lis aubuso, lou rangoulun di plaga à l'angòni, li cadabre crema, escarpiha, lis óudour de car umano couroumpudo, la fam, la fre, la pòu, e lou pegin.
Vitour* escrivié cade jour à sa femo :
« Aquesto niue, sus lou cop de uno ouro dóu matin, sian esta ataca pèr li « boche » mai fuguerian pas sousprès e lis avèn recouta ; an perdu uno trenteno d'ome. (…) La niue, travaian toujour ; avian pus l'abitudo de maneja la palo e la trenco, subre-tout, emé ço qu'avèn dins lou vèntre... Esperan qu'acò durara gaire. Aqueste cop, l'Italìo se ié messo, e belèu qu'acò anara mies ; lou fau espera. »
« Vuei anave querre de bos dins lis escoumbro dis oustau pèr faire couire la soupo, mai aquéli gusas de « boche » me tiravon dessus pèr me n'empacha. Tres cop ié siéu ana, urousamen que soun gaire engaubia ! Ai reçaupu uno letro de ma sorre Marìo que me dis que moun bèu pichot Tetin voulié prendre ma biciéucleto pèr me veni vèire. En legissènt acò lou plourun m'es vengu. Moun bèu pichot Tetin, quouro es que lou veirai mai, segur pas encaro.»
Dins chascuno de si letro, Vitour disié à sa femo : «  te poutoune encaro un cop sus ti bèlli gauto ». O encaro : « t'esquiche » «  Faras de brassado à touto l'oustalado »
Dins uno autro letro : «  Vuei avèn agu de plaga e de mort ; l'infirmarié es à coustat de nautre e vesèn arriva li plaga e li mort ; mai escouto, Amelìo, ame pas de te parla de tout acò, n'i'a proun de iéu que lou vese. »
Lou 23 de Setèmbre de 1915, escriguè encaro : «  Ma caro Amelìo,
Vaqui tres jour qu'ai pas pouscu t'escriéure amor que n'aviéu pas lou tèms. Marrounave de lou pas pousqué faire, mai pamens t'óublidave pas. Vuei vole pas leissa passa la journado sènso veni te douna de mi nouvello que soun bono pèr lou moumen, e espère que n'en siegue parié pèr tu e moun oustalado. Quand à iéu, ma caro Amelìo, te vau dire ço que i'a: rintre deman à la Coumpagnié, amor qu'aro, crese qu'es lou moumen.
Te n'aviéu pas encaro parla seriousamen, mai aro tant pis, pode plus teni. Ai de te dire qu'un d'aquésti jour bèn proche, se vai passa quaucarèn de tarrible, me coumprenes, e ié sarai. Tant se poudrié que me n'en escapoule coume n'ai l'espèr, mai se saup pas, e alor, pèr counsequènt se de fes que i'a m'arribavo malur, vole que saches que ma darniero pensado sara pèr tu qu’ ai tant amado e qu'amarai toujour, ainsin que moun bèu pichot Tetin que ma pensado ei toujour tambèn pèr èu ; pren n'en bèn siuen e parlo ié souvènt de soun papa. Embrasso bèn ma bono maire, tambèn e digo-ié que pense souvènt à-n-elo ; embrasso bèn perèu ma sorre pèr iéu. Escuso-me, ma caro pichoto femo, devriéu pas te counta tout acò, mai dequé vos, es pu fort que iéu, me falié desgounfla amor que vas pas à-n-aquéu pastis sènso pensa à-n-aquéli qu'ames, subre-tout sènso saupre se un jour li reveiras.
Escouto-me, ma caro Amelìo, pèr vuei pode pas countunia de t'escriéure amor que siéu gounfle e noun pode acaba ma letro ; se deman te pode escriéure, lou farai, mai de segur lou poudrai pas amor que sarai emé li coulego pèr nous batre contro aquéli sale «  boche », enfin.
Te poutoune de tout moun cor e de tóuti mi forço emai moun bèu pichot Tetin, e encaro un cop vous sarre tóuti dous sus moun cor. Toun ome que t'amo ».
Fuguè sa darniero letro.
L'endeman, dins sa trencado, uno aubuso en plen front ié raubè sa vido, sa jouinesso, sis espèr..
Quouro l'orro guerro s'acabè, un di coumpan de trencado de Vitour, escàpi d'aquéu malastre, venguè rèndre vesito à Amelìo pèr ié counta ço que s'èro passa quouro Vitour rendeguè soun darnié badai.
Amelìo s'es jamai remaridado ; n'en aurié agu l'escasènço, mai soun fiéu, Agustin, « Tetin », lou vouguè pas ; falié pas escafa la memòri de soun paire.
Jaque, lou felen de Vitour me countè qu'un jour, emé sis enfant regardavon de foutò, e vesènt lou retra de Vitour, demandèron quau èro ; Jaque ié diguè qu'aquel ome èro soun grand à-n-éu, e la responso fuguè : «  mai ei mai jouine que nous-autre! » Avié trento-e-un an quouro mouriguè, eilamoundaut, dins li trencado, liuen de sa famiho e de soun vilage de Sant-Savournin.
Li felen de Vitour an serva preciousamen tóuti si letro, darnié testimòni de ço que fuguè l'orro guerro : de milioun de vido umano degaiado pèr rèn.
                                                      Michello

  • Gramaci à Jaque, lou felen de Vitour , de nous agué presta tóuti aquéli letro de soun grand, lou grand qu'a jamai couneigu.

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°73: « Se parlo dejà dis oulivado e de l’òli nouvèu! » òutobre 2018


Mameto, de-que ié-pren… ?

« Mai, Mameto, de-que ié pren au capelan de Vedeno ? M’a demanda de veni am’éu pèr servi la messo à Sorgo. »
Fau dire qu’ère dempièi un an « enfant de cor » à Vedeno souto l’iniciativo de l’abat Reine qu’èro esta de passage dins soun vilage natau.
Ma Grand me respoundeguè qu’aquelo coustumo remountavo à 1722 quouro la pesto vengudo de Marsiho faguè forço vitimo dins la Coumtat. Pèr espera s’apara dóu mau, coume mai d’un, se virèron vers Diéu ; ansin, li Sourguen e li Vedenen faguèron lou vot de se rèndre vesito en proucessioun tóuti lis an, pèr Sant Ro e pèr Santo Ano amé , à l’escasènço, uno messo dins lou vilage vistaia. Aquesto proumesso avié dounc perdura.
Acò m’agradè pas de tout de segui lou capelan à Sorgo. Pèr ié mountra moun desagramen, refusère, maugrat si suplico tout au long de la ceremounio, « Michèu, souno ! », de souna en boulegant la campaneto daurado. Faguère coume s’ausissiéu pas.
« Raço, racejo ! » diguè alor amé soun èr malicious moun Grand en l’aprenènt ; coumprenguère mai tard ço que voulié dire.

Michèu
Lou cant dis aucèu

A la primo, la naturo se reviscolo,
La calour dóu soulèu chasco causo eicito.
La sabo que mounto fai s’espoumpi li bourre ;
Li prat, lis ort se pimpon de flour.
A l’aubo, es un plesi d’escouta
Lou councèrt que lou pople dis aucèu nous fai.
D’espera un moument, de reteni soun boufe,
Cresès bèn, acò n’en vau la peno ;
Li merle li proumié entounon lou reviscòu,

Lou cant meravihous mounto vers lou cèu.
Li roussignòu mandon sa noto meloudiouso,

Bèn poulido e un pau amourouso.
Li cardelino en liéurèio de fèsto,
Pimpa di mai vivi coulour,
Pèr soun poulit cant soun pas lèissa de coustat ;
Lis estournèu an perèu si cançoun,

Lis autris .aucèu canton soun ramage
Que tremoulejo dins l’èr de tout lou païsage.
Assistan, estouna, à n’un councert digne dóu Capitolo,
Pasmèns lis aucèu noun sorton d’uno escolo !
Belèu lou creatour a mes dins soun cervèu
Un disque misterious, un disque sènso egau.

German Barthe
(Cultivatour à Villemade, proche de Montauban)
Reviraduro en prouvençau pèr li sòci dóu Pont de Garanço


La crounico jardiniero de l'autouno 

E zóu mai, lou manjo-fango s'es mes à tourna-boufa coume un perdu ! Mai coume i'a ges de fango, amor qu'avèn besoun de plueio, t'aubouro uno póusso qu'es pas de dire ; te seco tout e fau arrousa tant coume l'estiéu.
Nous vaqui à la sesoun di recordo : li cougourdo s'amaduron tranquilamen. N'ai d'aquéli de Niço que fan mai de quatre-vint centimètre de long ; Aviéu mes un plant de « poutimarroun » mai li porc-senglié, à la primo, me l'avien derraba ; an espargna lou plant de « nos de bùrri » e ai vist que sus aquéu plant i'a bèn uno dougeno de cougourdo ! S'anan coungousta...

Li pòrri crèisson e li patanoun soun à mand de flouri en aut de si cano de mai de dous mètre d'aut ! ( sabès pas ço qu'es lou patanoun ? Ié dison tambèn giganto vo encaro petaire, amor que...
Lis avès-ti manja emé d'aïoli ? Es un chale ! Mai iéu lis ame mies dins lou « bouta couire » que te dounon au bouioun un goust qu'es pas de dire..

Faudra bèn-lèu estrema li planto jaladisso, e à-n-aquelo sesoun escouba li fueio morto ; pèr lou moumen, lou vènt li fai dansa pièi lis amoulouno, i'a plus qu'à li ramassa ; ço que m'enfèto, es qu'es enebi de li faire crema, me chalave d'aquelo óudour, perfum d'autouno, ai!las, aro li fau adurre à l'usino dis escoubiho, e n'en fau faire, de viage...
Fau encaro estrema lis óutis e neteja lou jardin ; ai d'obro pèr tout l'ivèr !

                                                                    Michello

Li Mèstre cirié de Tarascoun

Lou dijòu 13 de Setèmbre, emé quàuqui sòci dóu Pont de Garanço, anerian faire uno virado dóu coustat de Tarascoun e Gravesoun pèr rescountra de gènt apassiouna pèr soun obro.
Pèr coumença, anerian à Sant-Estèvo-dóu-Grès vesita un ataié de fabricacioun de cire. Es aqui qu'avèn descurbi lou mestié de « Mèstre cirié », e lou biais de faire li cire d'autar, li cire de Pasco que podon resta atuba à pau près 180 ouro de tèms ! Pèr li realisa dins li reglo de l'art emplegon que de bòni matèri proumièro : ciro d'abiho e parafino emé de mecho de coutoun de qualita.
Lou mèstre cirié travaio de dre : fai raja la ciro foundudo sus li mecho acroucado à-n'un ciéucle de ferre pendoula davans èu ; chasque cop qu'a vueja sa mesuro de ciro, passo tout de long dóu cire en fabricacioun, un gabarrit que rasclo li bavaduro de ciro fin que l'espessour de ciro siegue la meme tout à l'entour de la mecho. Laisso un pau refreja avans de countunia, e d'aquéu tèms, fai vira lou ciéucle fin que de nourri d'autre cire que ié soun pendoula. Mai un cire se pòu pas tout faire dins uno journado amor que fau laissa proun refreja e durci lou mesclun de cire e de parafino.
Eilabas fan tambèn de pichot cire, aquéli que se podon croumpa pèr lis atuba dins li glèiso ( cire plouraire) ; aquéli soun fa bono-di l'ajudo d'uno machino que fai beissa pièi aussa li ciéucle de ferre pèr trempa li mecho dins la ciro caudo. An tambèn desveloupa uno ativeta de fabricacioun d'estatuo de ciro coume de Santo Vierge, 

d'animau e tout un fube d'àutri persounage vo animau de ciro acoulourido de man-uno tencho ; pèr acountenta sa clientèlo an amagestra de coulour « flachi », aranjado, roso, verdo, poulido que noun-sai. E aro que travaion emé lis indienaire de « Souleiado » vous fan de foutoufore que semblon de teissut , tóuti mai bèu lis un que lis autre.
Uno vesito que fuguè drudo d'enfourmacioun sus aquéu mestié de « mèstre cirié ».
Vous baie l'adrèisso çai-souto, es uno bono idèio pèr faire quàuqui croumpo pèr li presènt calendau...
Ciergerie des Prémontrés 20 Rue des Charpentiers - ZAC du Roubian - 13150 Tarascon Tel : 04.90.99.59.34 - Mail : info@ciergerie.fr.

                                                             Michello


dimanche 4 novembre 2018

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°72: « Pèr nost’ami Frederi Mitan.. » Setèmbre 2018


Es la rintrado. Zou, ié fau ana e tourna prene nosto plumo pèr escriéure de poulit tèste dins nosto tant poulido lengo prouvençalo.
Mai vuei, triste es noste cor, triste es noste vilage. Avèn perdu noste tambourinaire Frederi. Soun galoubet es aro mut, mai quouro cantaren « La Coupo Santo », auren de segur uno pensado esmougudo pèr noste aparaire afouga de la lengo nostro e de si cançoun. Adessias Frederi.

La crounico jardiniero de l'estiéu...

Queto calourasso qu'avèn agu !
E coume esperave un pau la frescour après la chavanasso de la debuto d'Avoust, la souspresso fuguè aquelo envasioun de mouissau que se n'en poudian pas apara, e que te pougnien d'en partout dins lou meme tèms. M'an di que sus la Coustièro d'Azur li gènt s'enanavon talamen se fasien devouri...
Lou mistralas d'aier e d'adematin a un pau refresca l'atmousfèro, e n'ai pas de regrèt.
Aquest an, au mens, avèn pas pati de la secaresso ; forço d'aigo au printèms e quàuqui plueio d'estiéu que faran belèu espeli li champignoun.
Lou nòu d'avoust nous a peta uno d'aquéli chavanasso qu'aviéu de ma vido jamai vist plóure tant fort, semblavo que de boumbardié largavon sa carguesoun d'aigo sus l'oustau ; èro esfraiant.
Aleva d'acò, au jardin, li liéume an bèn douna : de poumo d'amour n'en vos, n'en vaqui, de merinjano ventrudo e lusènto, de cougourdeto tant grosso que lou bras(e siéu pas de Marsiho!)




Au contro d'acò, li tartiflo an gaire fa, fau dire que lis ai messo un pau tard, èron un pau passido.. ( li fau planta entre la debuto e la fin de la flourisoun di plumachié)
Acò me fai pensa que despièi quàuquis annado se vèi plus ges de dourifore, aquéli destrùssi que saquejavon li plant de tartifle e de merinjano, mai i'a de cime ( vo punaiso) que me gaston li poumo d'amour : li pougnon e li fan pourri ; coume vole pas councha lou jardin emé de salouparié chimico, li fau toumba dins uno bouito pleno d'aigo ounte se negon. L'autre jour lou cat m'aduguè pèr jouga un taio-cebo ( vo terraioun) e d'acò nimai se n'en vèi plus gaire.
Ço que nous defauto pas, es li guèspo e li cabrian que aro vènon manja li figo !
Quet tèms un pau fòu ! Adematin, 27 d'avoust, fasié que 10 degrad à sèt ouro dóu matin, e se dis qu'a neva dis lis Aup !
Proumié de setèmbre : vaqui lou tourna dóu mistrau e di revoulun de póusso sus lou camin.
Li niue proun aloungado se soun bèn refrescado e fai pensa que l'autouno s'encamino. Es pas malurous !
                                                                       Michello

                      La reencarnacioun de la cato negro





L'aviéu batejado simplamen « Mimi ».
Èro arribado dins moun garage sènso que me n'avisèsse, au mes de Desèmbre de 2007 ; venié dourmi dins lou panié de la cato sóuvajo pèr trouba un pau de calour ; un jour que fasié bon soulèu, la veguère deforo à la calo dóu vènt que se souleiavo.
Mistoulino, negro coume la sueio, em'uno baveto blanco souto lou còu. Sóuvage, pecaire, que me fauguè proun de tèms pèr l'aproucha e la touca. Pièi, à cha pau, se leissè faire e feneguè pèr veni sus mi geinoui ; i'a dès an d'acò...Degun autre que iéu poudié caressa soun pèu de sedo, e fasié courre lis autre cat que me venien à l'entour.
A la vesprado, s'istalavo sus mi geinoui, bèn calado contro iéu, la tèsto souto moun bras, mourdié l'estofo e de si pauto me pastavo, coume fan li catoun quand teton, pièi durbié si bèus iue pèr me regarda, e ié legissiéu dedins tout lou bonur dóu mounde. Ausave pas la desranja. Pauro catouneto, ai jamai rèn sachu de soun istòri, coume èro arribado au miéu, un jour d'ivèr, en bousco de mangiho e de calour. Aro avié tout acò, lou sabié e se n'en chalavo...
Dès annado an passa coume acò ; sènso se faire aremarca, èro toujour procho de iéu. Tre que m'assetave dins lou radassié, n'en sourtié qu'èro escoundudo dessouto e sautavo sus mi geinoun em'uno rounrounado de plesi. Lou matin, à l'ouro dóu cafè, m'esperavo, e se d'asard aviéu pas lou tèms de m'asseta pèr legi, miaulavo coume uno perdudo. L'estiéu, quouro anave penequeja dins la cadiero-longo à l'oumbro d'uno platano, m'esperavo gaire liuen e avié lèu fa de me sauta dessus dins un souspir de countentamen, coume se me disié : «  ah !, t'esperave, sabiéu qu'anaves veni... »
Amave de regarda, aniue, quouro s'entournavo de la casso en courrènt, sis dos agato verdo que beluguejavon dins la niue en seguissènt lou balans de sa courso. E soun péu, n'aviéu jamai senti de tant dous, dous coume de sedo.
A la debuto de l'estiéu, me semblavo mens en trin ; dourmié quasimen touto la journado sus lou radassié de moun burèu, avié mens d'apetis ; n'aguère uno marrido pressentido. Lou veterinàri ié baiè de remèdi , mai anavo toujour en s'anequelissènt. Assajerian d'àutri remèdi, mai de bado...feniguè pèr mouri. Ai las, quet chagrin pèr iéu que l'amave tant ! Elo, au mens, soufrissié plus e acò m'assoulavo un pau.
Faguère un grand trau dins lou jardin, souto un autin ounte veniéu de fes que i'a me pausa un pau, à coustat d'un bèu rousié perfuma, e lou cor barra, la boutère dedins.
Coume veniéu tout bèu just de tapa lou trau, encaro touto à moun pegin, veguère dins uno lèio sautourleja un pichot catoun tout negre !
De mounte èro vengu ? Acò lou sauprai jamai, mai me semblè alor qu'èro Mimi que me l'avié manda pèr me counsoula. Èro sóuvage, tambèn, mai lou restè gaire de tèms, e quouro m'ause arriba, me vèn à l'endavans en rounrounejant. Aro, pèr que siègue coumpletamen urous, me ié fau trouva uno famiho que lou posque adóuta.
S'acò vous agrado poudès me manda uno telefounado
                           Michello (06 O6 62 51 65)


                              Lou plantié de la tartugo



Vaqui sèt o vuech an qu'un cousin óufriguè à mi felen quatre tartugueto d'aperaqui un an ; èron grosso à pau près coume uno pèço de dous èurò. Ié faguerian un pargue pèr que se pousquèsson pas enfugi, em'uno cabaneto pèr s'apara dóu caud e de la fre.
E lis annado se debanèron tranquilamen pèr èli ; cinq o sièis mes à dourmi souto terro, e lou rèsto dóu tèms pèr aprouficha de la vido : bèure lou soulèu à sadou à la primo, pièi se pausa à l'oumbro quouro fai trop caud, se coungousta di bòni causo que si mèstre ié baion cade jour ; uno vido bèn pasiblo dins soun pichot claus, souto li plumachié e li rousié dóu jardin.
De cop que i'a, li drole venien jouga em'èli : lis espaceja dins lou jardin o ié faire faire la courso.
Mai se vesié que l'uno d'èli se languissié ; soun pargue bessai ié semblavo trop pichot, coume à la cabro de Moussu Seguin ,.Mountant sus l'esquino de si sorre, se boutavo drecho sus si pauto de darrié pèr espincha foro dóu claus ; vesié davans elo une estendudo inmenso d'erbo, subre-tout de tréule tendrinéu, pièi, de l'autre coustat, de flour, de rego d'ensalado que ié fasien lingueto.
Alor d'aqui se boutè en tèsto d'ana descurbi lou mounde, e belèu de rescountra lou prince di tartugo pèr pousquè enfin perpetua soun espèci, amor que fasié d'iòu despièi dous an e res n'en sourtié...
Assagè de cava lou sòu, mai de bado ! Escala ? Pas poussible,lou cledis de ferre l'empachavo de se debaussa. E pièi, un bèu jour pamens, en escalant uno branco de plumachié feniguè pèr passa lou cledis e se leissè toumba au sòu en bas de la muraio. Queto pòu ! E se, pèr malastre s'èro toumbado sus l'esquino ? Se saup proun que li tartugo noun podon se tourna bouta sus si pauto se toumbon d'esquino, e fenisson pèr mouri...
Pèr cop d'astre sa debaussado se capitè bèn, e tre sourtido dóu jardin se boutè à grata camin...
e ounte ana, aro? Dre davans elo ! Travessè lou jardin dóu vesin ; degun pèr l'arresta ; passè à coustat dóu galinié , pièi enreguè un pichot valat d'arrousage que desseparo un prat dóu bos, toujour se despachant coume fan li tartugo, dre davans ! Arribè finalamen davans uno nauto muraio ; coume faire ? Anè à drecho, escarlimpè la ribo dóu pichot valat pèr s'entrauca demié la bouissounaio ; aqui, reluquè à soun entour : d'aubre grandaras e quàuqui clar ounte crèissien d'erbo requisto : lacheiroun, mourre-pourcin que se n'en coungoustè. Aniue s'enfusavo souto de mato de bauco e de fueio morto, e tre soulèu leva, reprenié soun camin ; quéti descuberto ! Toujour de causo nouvello, de flour, d'erbo, d'aubre grandaras, d'aucèu e de bestiouleto de touto merço, e rèn pèr l'arresta !
Pièi, après aguè proun vira dins lou bos, s'enfusè pèr un pichot trau souto un cledis pèr vèire ço que s'escoundié aqui darrié... Camino que caminaras ! Aqui, tout èro bèn agença : d'erbo courto e drudo, de lèio de sablo nuso e de flour, n'en -vos -n'en- vaqui ! A gaucho s'aubouravo uno grando muraio, la seguiguè, travessè un liéumié, pièi mai de lèio de sablo. Ausiguè parla... Èro pas la voues de la grand que ié baiavo à manja quouro èro dins soun claus emé si sorre.. Pièi uno man l'angantè : «  uno tartugo ! - de mounte venes, tu ? » aquéli gènt la boutèron dins uno meno de grando caisso emé de fueio d'ensalado e de lesco de poumo d'amour ; avié pas fam, aquéu rescontre la treboulavo.
Subran ausiguè uno voues que i'ièro proun famihiero... ié semblè bèn qu'èro la voues de la grand que se n'óucupavo despièi d'annado de tèms ; la voues diguè : «  Oh, tartugueto, oh, Frago ( èro soun noum), coume siéu urouso de te retrouba ! Trege jour que te cerque d'en pertout e qu'aviéu pòu de te plus jamai vèire ! »
Èro jour fali, se sentié lasso, se leissè pourta jusquo à sa cabaneto ounte s'escoundeguè à la lesto souto lou fen pèr dourmi, belèu rassegurado de retrouba l'óudour de si sorre à coustat.
Mai quete chale d'aguè pouscu descurbi lou mounde !
Urouso coume Frago qu'a fa un poulit viage
E que s'es entournado emé biais e resoun
Viéure emé si tres sorre lou rèsto de soun age !

                                                    Michello.
           Lou roure e l’agoulencié
I’a de tèms, èro na
Dins uno sebisso, long d’un prat :
S’èro espandi en coumpagno d’un agoulencié,
Au mitan de la bouissounado, dins uno grando roumeguiero.
Ero un pichot roure blanc,
Iéu èro un enfant.
Me souvène, pounchejavo sa tijo fino
A la prim, dintre li flour d’eglantino.
Dins un bartas, despassavo l’aubepino
E parèissié indiferènt i marridis espino.
Un ivèr, lou ràfi de l’oustau
Coupè li roumese e li bartas.
Lou pichot roure enamoura de fièrta
S’espandiguè de tóuti li coustat.
Grand e fièr de sa destinado,
Se boutè à proudurre d’agland pèr la pousterita.
Dins soun fuiage, au printèms, lou roussignòu venié canta,
Tout l’estiéu, la tourtourello venié roucoula.
A la davalado, la paloumbo de passage
S’arrestavo en se mesfisant dis intrus dóu vesinage.
L’ivèr, lou vièi courpatas negre se n’en servié d’ajoucadou
Pèr faire lingueto à n’un jouine cat negre.
Dempièi moun enfanço, forço annado se soun debanado, Aquest conte es dejà uno image dóu passat.
Lou pichot roure s’es jamai arresta de grandi,
Iéu, me siéu pas arresta de vieii.
Lou bel aubre soulitàri
Bèn segur devèndra mai que centenàri.
Iéu, coume tóuti lis ome de la terro,
Finirai moun viage dins un cementèri.
Mai lou roure, long-tèms après,
Dins uno chaminèio, pèr li flamo sara manja.
Ansin, l’un après l’autre, de póusso
Tournaren póusso :
L’ourguei, la glòri e la vaneta
Noun soun que parpello d’agasso.
Pèr-que i-a-ti de marridi gènt sus terro ?
Pèr-que lis ome se fan-ti la guerro ?

Yvan Castagné
Ancian conse de Piquecos
(reviraduro en prouvençau pèr li sòci dóu Pont de Garanço)