vendredi 30 août 2019

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°76: « Zou ! ié fau ana ! » Janvié 2019


N° 76  Zóu! ié fau ana!  Janvié 2019


Zóu ! Sian parti pèr uno nouvello annado de soustèn à nosto tant poulido lengo. Quet bonur de l’ausi canta dins la bouco de nòsti sòci ! Lou journalet countunio soun presfa e n’es lou testimòni de la fierta di prouvençau de garda sa lengo.

Mounte es passa Nouvè ?

Nous vaqui mai au bout de l'an ; ai pas vist passa Nouvè ; fau dire qu'aquest an èro mau eisa d'aguè l'esperit tranquile pèr festeja coume se de rèn noun èro. Sian dins uno pountannado de bourroulo e sabe pas ounte tout acò nous vai mena...
I'a d'acò mai d'un mes que d'ùni gènt an coumença si proutestacioun au contro dóu gouvèr e di tausso sus li carburant. Mau-grat lis anóuncio facho pèr lou Presidènt e soun Proumié Menistre, li «  gilet jaune » soun toujour enrabia e n'en volon toujour mai...
Sabe que i'a ai-las proun de gènt que soun malurous, que li dardeno ié defauton forço, e si proutestacioun soun legitime, mai à despart d'acò, crese qu'an descubert uno meno de soulidarita entre-éli ; li vesès dins li viradis, soun toujour aqui ; dins d'ùnis endré, an bàsti de meno de cabano emé de post, e n'i'a meme que i'an passa la vihado de Nouvè emé si famiho.
Dison que van countunia tant que lou gouvèr plegara pas. Belèu que creson que de dardeno n'i'a encaro à bóudre, e que li caisso de l'Estat soun uno cacho-maio inagoutablo ?
Segur qu'un pau mai de dardeno farié de mau en degun, mai pamens se fau rèndre comte que noste païs es proun endéuta, e qu'acò pòu pas dura, qu'anan dre dins la muraio.
E en mai d'acò, emé l'ajudo de quàuqui saquejaire, an fa forço daumage : esclapa, crema, empacha li camioun de carreja si marchandiso, empacha li gènt d'ana faire si croumpo dins li magasin...
Tant pèr l'estat que pèr lou negòci e li meisteirau, li perdo soun counsiderable, senso parla di plaga e di mort. Quau vai paga tout acò ?
E aro, mounte anan ?
Michello


Quouro Anibal e sis elefant travessèron lis Aup....

( fouto de Wikipedia)

I'a gaire d'acò,dins lou journau « la Prouvènço », i'aguè uno pajo counsacrado à-n-aquest evenimen qu'a marca lis esperit, mau-grat que se siegue debana mai de dous siècle avans nosto èro. Lou mai marcant d'aquelo istòri, de segur, es lis elefant : jujas un pau : dins nòstis encountrado, avien jamai vist de bestiasso coume acò, trapeja sus si camin emé sis enòrmi patasso, e balançant sa troumpo en bramassejant !
(imajo de Wikipedia)
Acò se passavo en 218 avans nosto èro... Lou Generau Anibal e soun armado de quaranto milo fantassin, vue milo cavalié e trento-sèt elefant quitèron Cartage, en Tunisìo, pèr ana guerreja en Italìo contro li rouman. Passèron pèr lou destré de Gibraltar, travessèron l'Espagno, li Pirenèu e lou Lengadò pèr arriba en Prouvènço e travessa lou Rose. (Se dis que passèron à Cadarousso ). D'aqui, falié trauca dins lis Aup. Es aqui que sian au nis de la serp !
Mant un istourian se soun cava lou su pèr saupre de mounte avien passa, amor que dins li valado dis Aup, cadun se ramentavo d'avé ausi dire qu'èron passa au siéu ! Es que quaranto milo fantassin, vue milo cavalié e trento-sèt elefant, acò es de remarca! Un d'aquélis istourian qu'avié vougu retrouba li piado d'Anibal e de sa seguido aurié fa éu meme lou camin, setanto an après. Polybe, un Grè, èro nascu dès an après l'esplé d'Anibal, e avié seissanto an quouro se meteguè en camin ; diguè que l'armado d'Anibal, après avé passa lou Rose à quatre jour de marcho de la mar e camina sus la ribo senèstro dóu flume, ajougnè uno isclo ; noun uno isclo sus Rose, mai un terradou triangulàri cencha pèr, d'un coustat, lou Rose, de l'autre, un de sis afluènt (belèu Durènço) e pèr lou tresen coustat, un massis de mountagno. D'aqui, i'aguè pièi uno batesto avans d'assieja uno vilo proun grando pèr se ravitaia ( belèu Ambrun?) Pièi countunièron soun camin dins li mountagno, fuguèron ataca e deguèron liéura uno batesto proun ferouge avans de poudé ajougne lou còu ; mai a-n-aquéu moumen se boutè à neva.. L'istourian dis qu'èro la pountannado dóu tremount de la Poucinièro, valènt à dire la fin d'Óutobre o la debuto de Nouvèmbre, e la davalado fuguè pas eisado ; uno derrunado aurié barra lou camin, ié fauguè quatre jour pèr desgaja lou passage fin que lis ome e li bèsti pousquèsson travessa.
Sèmblo que lou còu ounte passèron, dins lis Àutis Aup, èro lou de la Travesseto, à mai de dous milo nòu cènt mètre d'aut. Sus un roucas, uno lauso es acroucado pèr rapela qu'à-n-aquéu rode passèron li troupo d'Anibal, pièi li legioun de Cesar, pièi lou Chivalié Bayard, e d'àutri encaro à la seguido e au debana di siècle.
Aurièn remounta la Valado de Durènço e se sarien arresta encò dis Alobroge, entre Isero e Savoio.
Mai chascun ié vai de soun ipoutèsi, quau li fai passa pèr lou Còu dóu Pichot Sant Bernat, à 2188m, quau pèr lou Mount Cenis à 2083m, quau encaro pèr lou Pichot Mount Cenis à 2182 m, quau mai au sud, pèr lou Còu de Clapié à 2482 m, o lou Còu de l'Escalo à 1762 m, o encaro lou Mount Genibre à 1854 m, vo encaro lou Còu de Larcho à 2000 m.
Còu dóu grand Sant Bernat; imajo de Wikipedia

Bono-di li prougrès teinique, de saberu american an trouba e analisa, au Còu de la Travesseto, d'escremen d'animau ( poussiblamen d'elefant), e de baterìo que s'atrobon que dins li fenso di chivau. Acò voudrié dire qu'Anibal aurié pres la vìo la mai miéjournalo en passant pèr la Nauto Durènço. Segound lis analiso facho au carbone, acò se pòu data aperaqui vers li 200 avans Jèsu Crist. Mai se saup perèu que lou fraire d'Anibal, Astrubal, aurié éu tambèn fa lou meme viage, dès an après Anibal, mai aurié pas passa dóu meme camin...
Alor, es-ti que saupren un jour vertadieramen de mounte èro passa aquelo ufanouso armado, que mai de dous milo an après se n'en parlo encaro, e fai encaro chifra li saberu ?
E'm'acò me demande queto impourtanço, que siguèsse passa d'eici vo d'eila ?
Lis ome soun ana marcha sus la luno e soun à mand de pousqué estudia la planeto Mars, alor, Còu de la Travesseto vo Còu de Larcho, qu'enchau ?

Michello


La crounico dóu mes de Desèmbre
( la jardiniero se repauso!)


Fai quàuqui jour que li matin blanquejon ( es la vièio que tamiso!) e aquéu tèms es un benfa pèr la naturo ; fau espera que Janvié nous pourgira encaro quàuqui bòni jalado e un pau de mistrau pèr tout escouba.
Fau un pau de tèms clar pèr neteja li ribo, escouba li fueio morto que s'amoulounon dins lou jardin , e se teni lèst pèr faire li plantacioun tre la primo vengudo.

2018 a cabussa, nous vaqui dins l'an nouvèu em'un mistralas qu'es pas de crèire ! I'a'gu vuei quàuqui rounflado à 118km/ouro ; lou cèu es bèn escouba e la fango esbegudo.
Aro fau espera qu'acò vai pas dura tout l'an.. 

Michello


Lou guincho-gau

Lou guincho-gau èro l’armo noblo ; chascun avié la siéuno, fabricado amé siuen, amé uno fourco d’avelanié facho en Y, dous gros elasti bèn carra e un reitangle de cuer, qu’èro l’estrumen pèr manda de pèiro, de preferènci redouno, pèr miéus fèndre l’èr.
L’usage d’aquelo armo nous èro enebido dins lou vilage en causo de quàuqui vitro de fenèstro qu’avien pas resista à n’uno turtado. La campagno èro pas liuen que ié praticavian noste gàubi de cassaire sus li passeroun e li pinsoun.
Pamens èro bèn tentatiéu de secuta de mai gros gibié, canard e poulassoun pèr eisèmple que touto la journado barrulavon dins la carriero long de la rigolo.
Un jour, sajamen asseta sus lou banc davans nost’oustau, pousquère pas resista.
Uno poulaio venié vers iéu e en tèsto, un gau qu’amave pas, talamen fasié lou fièr e la pouliço au mitan de si galino. Justamen se n’en prenié à n’un jouine gau que perseguissié uno galino. Lou gros s’aubourè davans lou pichot e coumencèron de se bourroula en sautant. Lou poulicié devié èstre jalous, de segur.
Ère soulet, èro bèn à quinge mètre. Degun dins la carriero nimai i fenestro ! Guinchave lou gros gau amé ma foundo armado, dos fes, tres fes, lou mancave! Li gau se batien toujour e sautavon de mai en mai aut.
Enfin, au quatren tir, toucave lou gros gau à la tèsto, e la batèsto s’arrestè fauto de prouvoucatour.
Sautavo tout soulet, mai encaro mai aut, virejavo, courrié, voulavo e viravo au mitan di siéu, tafura pèr aquesto sarabando inabitualo dóu rèi de la galinaio.
Atirado pèr lou brut e lou cascarelun di poulaio, ma maire sourtiguè de l’oustau.
Aviéu lèu escoundu armo e municioun dins moun foudau.
« De-que i’a ? De-que i’arribo à n’aquel gau ? » demandè ma maire. « Vai t’en vèire la Louiso, soun gau es malaut. »
Courriguère lèu querre la Louiso e agantè soun gau que boutavo si darrièri forço à vira que mai lèu.
Li vesin arribavon e pausavon de questioun. Èro pas passa de veituro ! I’avié pas o s’èro pas vist de chin barrulaire !
Èro estraourdinàri qu’un gau tant fièr mouriguèsse ansin d’un cop à la cabesso ! À mens ! À mens ! se pensè la Louiso, que i’aguèsse jita un sort, e l’empourtè pèr lou sauna subran.
Lou mai clar de l’istòri, moun remors apasima, fuguè que pousquère dourmi lou matin mai de tèms ; lou gau, au mens aqueste, cantavo plus !
La Louiso avié parla de marrit sort, bord que i’avié encaro de masco.
Avian tambèn d’adoubaire que « remeton en plaço » e lou que « levo lou fiò » quouro se sian brula.
George Lafon « Le village de mon père en Périgord »
Reviraduro en prouvençau pèr li sòci dou Pont de Garanço

mercredi 28 août 2019

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°75: T Desèmbre 2018


Lou rigau



L’ivèr es lou mai pauras di quatre sesoun,
L’ivèr a ges de pieta dóu paure malurous.
Deforo, la nèu toumbo bèn frejo e espesso.
Li camp, li bos, li prat
Coume d’un blanc linçòu semblon recubert.
Un pichot rigau vèn amé tristesso
Sus lou releisset de la fenèstro, esperant un pau de calour
Pèr recaufa soun cors, uno mouledo de soubro
Pèr apasima dóu gavai la doulour.
Se countento de pau, fai pas de grando fèsto.
Lou vesès que, pèr vièure, tafuro li trau baurrié,
Cerco caniho, coussoun au poustan dis engranié.
Quouro, dins li camp jala, trobo plus pitanço,
Se noun s’engardo, es la mort à l’avanço.
La destinado a vougu que la fre endurèsse,
La privacioun, la soufrènço enqueissèsse.
Lou rigau es menut, soulitàri ;
Li grands aucèu, au contro,
De la fam e de la fre s’aparon bèn mièus.
Tout en vous presentant aquest pichot aucèu,
Ma pensado s’envai à nosto umaneta
Qu’es bèn liuen de viéure dins l’egalita.
Faudra forço travai, meme de paciènci
Pèr poudé nivela aquesto diferènci.

German Barthe
(reviraduro en Lengo Nostro pèr li sòci dóu Pont de Garanco)

Vaqui dóu meme autour,

La belugo




Au cantounet dóu fiò, agache lou fiò lampeja ;
Recaufo moun cors, me fai soumia.
Tout d’un cop part uno belugo,
Un mouloun de belugo, dirié un fiò d’artifice.
Es poulit, es vivènt, es un sacrifice.
Lou bos que cremo, que finis sa vido,
Vòu pas mouri sènso douna sa darriero forço.
Li belugo que parton de tèms en tèms
Soun autant de pichots fiò vivènt
Que brihon, mai duron pas bèn long-tèms.
Uno belugo es souvènt pas grand-causo,
Vaqui la questioun que se pauso :
Pòu èstre un grand dangié,
La marrido destinado dóu prougrès :
Uno souleto pòu enfiouca la poudriero
Que pourtarié lou malur sus la terro.
Dise pas qu’à moun age,
Coume se dis d’un pichot,
Siegue bèn abeluga,
Aquest tèms es passa.
De fès, uno idèio part de moun cascavèu,
Coume uno belugo, briho pas long-tèms,
S’escantis à la revihado.


Lou catoun negre




Dins lou journalet de Setèmbre vous aviéu parla d'aquéu catoun negre qu'avié fa soun aparicioun au miéu quouro veniéu d'entarra ma pauro cato negro.
Aquéu catounet, èro pas bèu à vèire : lou pèu terne, e maigre, pecaire, que se ié vesié si costo e semblavo que li dos pèu de soun ventre s'anavon touca. Fasié piéta.
La resoun me disié de pas me n'óucupa, mai lou cor, éu, me disié que se pòu pas leissa uno pichoto bèsti creba de fam coume acò.Alor i'aduguère à manja, e pau à cha pau s'aprivadè. Chasque cop que me vesié, se boutavo à rounrouna à noun plus, e à freta sa pichoto tèsto contro la miéuno.
Pièi m'a seguido jusqu’ à l'oustau, e pau à cha pau a franqui lou lindau e s'es acoustuma au nostre.
Aro, i'ei coume un rèi, fai plesi de lou regarda troutineja, sa co bèn drecho en l'èr, pièi se viéutoula au sòu davans nòsti pèd. Quouro me vèi, sèmblo que me dis : «  Ah, te vaqui, me languissiéu ! » miaulo coume se parlavo, se freto dins mi cambo o se bouto dre contro iéu pèr se faire prendre dins li bras. E lou sèr, coume un pichot, a som, se bouto sus nòsti geinoun, alounga d'esquino, e rounrounejo tant que pòu.
A carga un pèu d'un negre perfèt, lusènt, superbe, e dous coume de sedo. L'ai bateja « Cachou » raport à sa coulour.
S'es amiga em'un autre cat arriba coume éu, de sabèn pas mounte, l'an passa, lou « Pelous ». Fan de bello partido de jò que fai gau de li regarda : se coursejon, se sauton dessubre, se viéutoulon, s'escoundon e se sauton mai dessus. E acò duro au mens miechouro de tèms, fin que siegon tòuti dous bèn las.
E ansin, Cachou passo si journado entre jouga, veni crousteja quàuqui crouqueto, se faire caressa, penequeja un pau e se lou tèms es siau, ana courre deforo. Dins lis autis erbo, de fes que i'a lou vese plus, e subran, deviste dos auriho negro que banejon ; se lou soune, arrivo lèu en courrènt, viéu coume l'uiau. Mai tre jour fali, rèsto siau dins l'oustau ; s'istalo sus un fautuei, e souvènt sèmblo apetega à regarda lou marrit fenestroun, subre-tout quouro ié vèi de bèsti ; aqui sis iue s'arredounisson, s'aubouro sus si pauto e espincho tant que pòu. E dous cop se sian avisa qu'avié éu meme quicha lou boutoun pèr faire marcha lou poste de televisioun ! Belèu que m'anas pas crèire, es pamens verai ; pas pu liuen que l'autre-aier ; lou vèspre ère souleto que travaiave dins moun burèu, moun ome èro parti, tout èro siau dins l'oustau. Subran ausiguère de voues e de brut ; moun sang faguè qu'un tour : m'aubourère pèr ana vèire ço que se poudié bèn èstre passa. Moun catoun èro sus lou fautuei que regardavo lou marrit fenestroun qu'avié éu meme mes en marcho!
E i'ai di : «  Tu, alor, pèr un cat sóuvage qu'ères i'a gaire, as fa de camin ; aro se pòu dire que siés à la pouncho dóu prougrès ! »


Michello


La crounico jardiniero de Desèmbre

Crese qu'aqueste cop lou mistrau a perdu soun alen, saup plus boufa, e iéu que pamens l'ame pas, ai de vous dire que me farié plesi, pèr un cop, de l'ausi mai boufa coume un perdu quàqui jour de tèms pèr neteja lou cèu e seca touto aquelo fangasso...
Adematin, en barrulant, vesiéu à moun entour li champ ennega, li roubino coumoulo, e me disiéu entre iéu, qu'aquest an li gènt aurien degu semena de ris !
Pamens, mau-grat touto aquelo plueio, me sèmblo que i'a gaire agu de champignoun, d'abitudo i'a forço mato de piboulado, e aquest an i'a pas agu grand causo, belèu à l'encauso de la calourasso d'aquest estiéu ?
La semano passado, au marcat de Carpentras, li rabasso se soun vendudo 200€ lou kilo, alor que d'abitudo soun forço mai carivèndo qu'acò ; belèu que la recordo fuguè drudo, aquest an.
Ai estrema mi cougourdo just à tèms, avans la jalado de l'autre jour, senoun, me lis aurié rabinado !
Enfin, es pas malurous qu'aquelo calourasso ague feni pèr cala, n'aviéu moun proun e aro, d'aigo, n'ai tambèn moun proun, e sabe pas qunte Sant fau ana prega pèr faire cala aquéu marrit tèms, e faire reveni lou mistrau...
Gramaci de me n'assabenta...
Michello

Dono Jano de Flandreysy, l' « abadesso dóu Roure »



Jano de Flandreysy, de soun noum de neissènço Jano Mellier, nasquè lou vounge de Juliet 1874 à Valènço, dins Droumo. Fiho d'Estève Mellier, prouprietàri, e de Louviso Ladreyt. Restavon au Pont de Gat, à Valènço.
Jano, jouino, acoumpagnavo soun paire pèr de reçarco arqueoulougico ; èro tambèn uno « femo de letro » coume sa maire. Escrivié dins de journau ( coume lou Figarò) e mant uno revisto ; soun paire, éu tambèn, escrivié dins de revisto o de libre.
La «legèndo » dis que Jano Mellier se maridè lou vue d'Abriéu de 1899 em'un francés Eimar de Flandreysy, que restavo en Escosso, doumàni di Glicenet, proche de l'abadié de Melroso. Sarié estado véuso tres mes après soun maridage. Soun ome sarié mort d'un aucidènt de casso o se sarié nega...
De retour en Franço, Jano fai lou rescontre de Frederi Mistral e s'afeciouno pèr la culturo prouvençalo. En 1908, quouro se tournavo lou filme « Mirèio » à-n-Arle, fai lou recontre dóu marqués Folco de Baroncelli-Javon ; s'amiguèron tant-lèu e aquelo amista vai dura enjusquo à la mort dóu marqués, lou quinge de Desèmbre 1943, à-n-Avignoun.
En 1918, lou Palais di Barouncelli-Javon es à la vèndo, ei Jùli Charles-Roux que lou devié croumpa, mai defunto just à-n-aquéu moumen ; sara pièi Jano, emé l'ajudo de soun paire, que n'en fara la croumpo pèr n'en faire un oustau de la Culturo Prouvençalo. Es Frederi Mistral que lou batejè « Palais dóu Roure » amor que ié semblavo vèire de fueio de roure sus lou blasoun dóu pourtau de l'intrado.
Dins soun entour, Jano èro escai-noumado «  la tant poulido ». En 1936, se maridè emé lou coumandant Emile Esperandieu, arquéoulogue e erudit.
Au Palais dóu Roure Jano coungreiè uno couleicioun d'à-pau-près dos cènt campano de touto merço que li fasié dinda à màntis óucasioun. Se dis qu'apoundié uno campano à sa couleicioun chasque cop qu'avié un nouvèu calignaire...Au Palais, i'estalo tambèn sis àutri couleicioun ( tablèu, moble, óujèt descoustuma, foutò, revisto, manuscri, doucumen de Prouvenço e di Païs d'O, etc...)
Aculis tambèn d'artisto coume lou pintre Enri de Groux, lou pouèto Leo Larguier e tambèn un autre pouèto, Louvis le Cardonnel que ié restara quatre annado de tèms.
A-n-un moumen de sa vido, vieissènto e souleto, ié prenguè fantasié de faire publica l'assabé de sa mort, e lou jour dis óussèqui, espincho de darrié si ridèu pèr vèire qu venié dins la court dóu Palais.
Defuntè pèr de bon lou 15 de Mai de 1959, à l'age de vuetanto cinq an.
Lou 10 de Juliet de 1844, fai la dounacioun de si bèn à la vilo d'Avignoun. Lou 3 de Juliet de 1953, i'espingoulèron la legioun d'ounour.
Fuguè ensepelido à Valènço dins lou cros de sa famiho.

Reçarco e redacioun couleitivo   

mardi 29 janvier 2019

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°74: L’ivèr pico à la porto  Nouvèmbre 2018


Sian en plènis oulivado


Sian en plènis oulivado ! Li proumièri carreto cargado de si caisso d’òulivo se presenton au moulin. Dous mes de tèms, de vuech ouro à dès e vuech ouro, sènso relàmbi, la court vai vèire veni forço gènt que me van pourgi sa carguesoun requisto.
Quant fau d’óulivo pèr faire un litre d’òli ? Aurai-ti l’òli de mis óulivo ? Quouro lou poudrai veni querre ? Mis óulivo soun toumbado ; de-que ié fau-ti faire ? De-que vòu dire « Li dous tihòu » ?
Vaqui li questioun que lou moulinié ié fau infatigablamen respoundre, amé paciènci e bono umour.
Triste es moun cor à n’aquel moument : vèirai pas veni aquesto annado moun coulego d’enfanço « Neno » que nous quitè subitamen aquest estiéu. N’en siéu encaro tout destimbourla.
La vido dóu moulinié au travai se debano ansin dins la bono umour amé forço discussioun. Acò me rapele quouro jouine lou dijòu anave vèire Vernet, lou manescau dóu vilage ; èro lou liò de rescontre de tóuti li païsan dóu rode que ié venien faire enchapla si rèio e ferra si chivau; èro alor un plesi de lis escouta charra en prouvençau. Soulo l’óudour es pas la memo ; siéu pas regretous di fumado de bato cremado quouro lou manescau presentavo soun ferre caud sus la bato dóu chivau. Me souvene que lou proumié cop deguère sourti de l’ataié.
Au contro, dins lou moulin, li gènt coungouston la bono óudour de l’òli nouvèu e deve esplica chasque jour li diferèntis estapo pèr l’óuteni. Lou fai toujour amé plesi car aquesto óucupacioun es pèr iéu uno passioun e l’escasènço de rescountra de coulego d’enfanço qu’aviéu perdu de visto.


                                                      Michèu

Mai pèr-que aprene la Lengo Nostro ?

S’ausis encaro de-fès : « Mai perqué aprene lou prouvençau ? Me permetrès dounc de demanda : « Mai perqué s’aprendrié-ti pas lou prouvençau ? »
Lou prouvençau es uno lengo que soun estùdi es autant benefico que la de tout autre idiomo. Coume touto lengo, permès d’intra dins uno civilisacioun, mai, amé la Lengo Nostro, dintras dins la civilisacioun dóu païs que ié vivès.
Se sias na aqui, vèirès s’esclargi pèr vous bèn de cantoun d’oumbro de voste coumpourtamen car vous vaqui à la toco amé vòsti rèire que vous gaubejèron.
Coume que siegue, natiéu vo nouvèu vengu, la lengo vous permetra de coumprene lou païs, vous evitara de regretous faus pas. Se dira plus de vous : «  Noun pòu coumprene… ».
À nosto epoco de moundialisacioun que risco fort d’èstre la de l’unifourmisacioun, aurès quaucarèn à dire, un poun de visto persounau qu’esclarira li proubleme alor que li que dispausaran que d’uno souleto lengo, belaran à l’unissoun dóu troupèu de Panurge que n’en couneissès la tristo fin. À lengo unico, pensado unico.
La lengo vernaculàri nous agrego dins la saga dis ome ; nous permès de reculi l’eiretage que li davancié creèron pèr nous, de lou manteni e de l’apoulidi e de lou trasmetre ; e s’èro acò, l’eternita ?
La lengo vernaculàri, pèr nous la Lengo Nostro, nous permetra de saupre de mounte venèn pèr saupre mounte se pòu ana car fau
-counèisse soun passa
-pèr coumprene lou presènt
-pèr-fin de poudé enguia l’aveni.

Nadal Rey
(1911-2016)


Article de La Dépêche
Nadal REY est décédé ce dimanche soir. Il avait 105 ans. Sous le titre Nadal Rey et son legs, Norbert Sabatier [en fait Sabatié] lui rend hommage et retrace la vie de cet éminent occitaniste.
"A La Ville Dieu du Temple, le samedi 29 octobre 2011, ont été fêtés les cent ans de celui qui était encore très alerte : son physique allait de pair avec son mental. Tous les amis de ce «jeune» centenaire étaient au rendez-vous. Né le 23 décembre 1911 à Lévignac-sur-Save, il a eu un parcours exceptionnel. Après l'Ecole Normale de Toulouse en 1931, il rejoint l' ENSET à Paris(école normale supérieure de l’enseignement technique), puis la faculté de Lettres de Madrid en 1933, pour être nommé professeur à Verdun-Saint Chamond. En 1934, jeune marié, il enseigne à Grenoble, aux classes préparatoires aux Arts & Métiers, mais en 1939, la guerre arrivant, il est envoyé en Afrique : épisode narré dans le Bataillon perdu, titre d'un de ses nombreux ouvrages.
Car Nadal est écrivain : «Ecrire c'est participer à la vie--», disait-il. En 1988 paraît Camins… qui présage d'un long cheminement, pédestre et spirituel. Plusieurs associations peuvent le compter à son actif : la Compagnie des écrivains de Tarn-et-Garonne, l'association Miguel de Cervantès, l'Association des Membres de l'Ordre des Palmes Académiques, l'Académie de Montauban où il est élu en 1980, et récemment l'Académie du Languedoc.
Nadal est avant tout occitaniste : son amour de la langue d'oc transparaît dans L'Esclarida, une aspiration vers l'idéal, qu'il provienne de Machu Pichu ou de Montségur comme l'exprime sa Canta de l'amor. Il a créé la section occitane du Club des retraités de l'Education Nationale, tout comme celle du «Recaliu» de Lavilledieu. Les autres associations occitanes continuent de le vénérer, ainsi de la section Antonin-Perbosc de l'Institut d'Eudes Occitanes et de l'Association pour la langue et la culture occitanes qui met en place tous les deux ans le prix qui porte son nom, en liaison étroite avec la Fédération des Aînés ruraux de Tarn-et-Garonne devenue «Générations Mouvement 82».
Nadal est avant tout homme d'action, sa règle étant «parler, écrire, agir, réaliser». Revenu à Lavilledieu, il va faire revivre les battages à l'ancienne et créer «Los Ainats de Laviladieu». En 1976, c'est la naissance de la Fédération des Aînés Ruraux de Tarn-et-Garonne qui va rassembler en vingt ans 112 clubs avec 12600 adhérents. En 1990, la Fédération Nationale est forte de 73 fédérations départementales avec 800 000 adhérents! Il y a aussi la dimension internationale des personnes âgées avec la création de la FIAPA en 1980 qui, en vingt ans, va réunir 54 pays avec un statut consultatif n°1 auprès de l'UNESCO. Il y a surtout la «Fédération Iberómericana de Asociaciones de Personas Adultas Mayores» à laquelle il s'est consacré et qu'il anime, car Nadal est un meneur d'hommes. Pas moins de neuf tomes recensent sa pensée sous le titre de «La troisième étape». Plusieurs décorations ont ponctué cette vie intense au service de la communauté : Palmes académiques, Légion d'honneur, Mérite militaire, Médaille de la Jeunesse et des Sports, Médaille de la Croix-Rouge, Médaille de l'Ordre de Malte. Nous garderons vivaces l'élégance de sa personne et la fécondité de sa pensée. Adieu-siatz Nadal !"

Li dindouleto


De la naturo siéu un grand amourous ,
Ame la majesta dis aubre, lou perfum di flour,
Ame dóu merle lou cant meravihous,
Lou ramage, lou plumage dis àutri pichots aucèu.
Vuei, moun cor bat pèr li toujour fidèu,
L’avès devina, soun li graciousi dindouleto.
Dis ome amon talamen la presènci
Que bastisson soun poulit nis
Au poustan de l’envans en touto fisanço.
D’aqui, s’espandiran, tout au long de l’estiéu,
Li jouini dindouleto que s’envoularan dins la naturo,
Faran la casso i mousquihoun pèr sa nourrituro.
Se de la primo li dindouleto soun li messagiero,
Podon pas supourta de l’ivèr li misero.
Es amé regret que nous lèisson.
Avans de parti, de courdelado entiero
Sus li fiéu s’acampon e proufichon
Dóu darrié soulèu, avans li jalado blanco.
Aro que siéu dóu tresen age,
De la jouinesso, n’ai plus lou courage ;
Au cantoun dóu fiò, lou cors près di tisoun,
M’apare, coume pode, de l’ivèr rigourous.
Un sèr, coume acò, pantaiave
Qu’ère parti amé li dindouleto
Pèr de countrado bèn poulido,
E qu’au païs caud, coume èli arribave…
Ai !Las, noun èro qu’uno pantaiado,
E aqui, dins moun cantoun me fau endura,
Atendre dóu soulèu de la primo la reviscoulado,
Esperant de tout cor li vèire tourna veni.

German Barthe
(reviraduro en Lengo Nostro pèr li soci dou Pont de Garanco)


I'a un siècle d'acò :la grando,
l'orro guerro èro à mand de s'acaba....

  La nouman : « la grando guerro ». N'avèn lou dre. A fa de nautre ço que sian : lis enfant d'un grand païs demeni dóu meiour d'uno generacioun, di vilo anciano arrouinado, de vilage arrasa, dis usino agrasado, di séuvo cremado, di terro apourridido. Tout ié fuguè desmesura : la durado, lou brutalige, li ravage, la doulènci, lou chaple e tambèn lou courage ; e lou pegin. Talamen que tóuti li lagremo noun pousquèron èstre escampado.
( Michel Bernard : «  La grande guerre vue du ciel ». Sourso : Wikipedia)

La grando guerro ! A pau près dès milioun de sourdat o de militàri tua e vint milioun de plaga. E autant demié lis enemi. A nòsti sourdat, ié disian  « li pelous », de segur raport à si péu e à sa barbo, mai subre-tout raport à soun courage.
Se pòu pas imagina ço que fuguè la vido dins aquelo pountannado. Li femo istado souleto emé li vièi e lis jouinis enfant devien s'encarga de tout ; falié travaia, faire marcha lis usino e lis ataié, mena li terro e countunia de vièure coume se de rèn noun èro. E li sourdat ! Partiguèron pèr apara sa patrìo, la flour au fusiéu, cresènt qu'acò anavo gaire dura ; e pèr aquéli que s'enrevenguèron, acò durè un pau mai de quatre an. Quatre an dins li trencado, emé la plueio, la fango, lis aubuso, lou rangoulun di plaga à l'angòni, li cadabre crema, escarpiha, lis óudour de car umano couroumpudo, la fam, la fre, la pòu, e lou pegin.
Vitour* escrivié cade jour à sa femo :
« Aquesto niue, sus lou cop de uno ouro dóu matin, sian esta ataca pèr li « boche » mai fuguerian pas sousprès e lis avèn recouta ; an perdu uno trenteno d'ome. (…) La niue, travaian toujour ; avian pus l'abitudo de maneja la palo e la trenco, subre-tout, emé ço qu'avèn dins lou vèntre... Esperan qu'acò durara gaire. Aqueste cop, l'Italìo se ié messo, e belèu qu'acò anara mies ; lou fau espera. »
« Vuei anave querre de bos dins lis escoumbro dis oustau pèr faire couire la soupo, mai aquéli gusas de « boche » me tiravon dessus pèr me n'empacha. Tres cop ié siéu ana, urousamen que soun gaire engaubia ! Ai reçaupu uno letro de ma sorre Marìo que me dis que moun bèu pichot Tetin voulié prendre ma biciéucleto pèr me veni vèire. En legissènt acò lou plourun m'es vengu. Moun bèu pichot Tetin, quouro es que lou veirai mai, segur pas encaro.»
Dins chascuno de si letro, Vitour disié à sa femo : «  te poutoune encaro un cop sus ti bèlli gauto ». O encaro : « t'esquiche » «  Faras de brassado à touto l'oustalado »
Dins uno autro letro : «  Vuei avèn agu de plaga e de mort ; l'infirmarié es à coustat de nautre e vesèn arriva li plaga e li mort ; mai escouto, Amelìo, ame pas de te parla de tout acò, n'i'a proun de iéu que lou vese. »
Lou 23 de Setèmbre de 1915, escriguè encaro : «  Ma caro Amelìo,
Vaqui tres jour qu'ai pas pouscu t'escriéure amor que n'aviéu pas lou tèms. Marrounave de lou pas pousqué faire, mai pamens t'óublidave pas. Vuei vole pas leissa passa la journado sènso veni te douna de mi nouvello que soun bono pèr lou moumen, e espère que n'en siegue parié pèr tu e moun oustalado. Quand à iéu, ma caro Amelìo, te vau dire ço que i'a: rintre deman à la Coumpagnié, amor qu'aro, crese qu'es lou moumen.
Te n'aviéu pas encaro parla seriousamen, mai aro tant pis, pode plus teni. Ai de te dire qu'un d'aquésti jour bèn proche, se vai passa quaucarèn de tarrible, me coumprenes, e ié sarai. Tant se poudrié que me n'en escapoule coume n'ai l'espèr, mai se saup pas, e alor, pèr counsequènt se de fes que i'a m'arribavo malur, vole que saches que ma darniero pensado sara pèr tu qu’ ai tant amado e qu'amarai toujour, ainsin que moun bèu pichot Tetin que ma pensado ei toujour tambèn pèr èu ; pren n'en bèn siuen e parlo ié souvènt de soun papa. Embrasso bèn ma bono maire, tambèn e digo-ié que pense souvènt à-n-elo ; embrasso bèn perèu ma sorre pèr iéu. Escuso-me, ma caro pichoto femo, devriéu pas te counta tout acò, mai dequé vos, es pu fort que iéu, me falié desgounfla amor que vas pas à-n-aquéu pastis sènso pensa à-n-aquéli qu'ames, subre-tout sènso saupre se un jour li reveiras.
Escouto-me, ma caro Amelìo, pèr vuei pode pas countunia de t'escriéure amor que siéu gounfle e noun pode acaba ma letro ; se deman te pode escriéure, lou farai, mai de segur lou poudrai pas amor que sarai emé li coulego pèr nous batre contro aquéli sale «  boche », enfin.
Te poutoune de tout moun cor e de tóuti mi forço emai moun bèu pichot Tetin, e encaro un cop vous sarre tóuti dous sus moun cor. Toun ome que t'amo ».
Fuguè sa darniero letro.
L'endeman, dins sa trencado, uno aubuso en plen front ié raubè sa vido, sa jouinesso, sis espèr..
Quouro l'orro guerro s'acabè, un di coumpan de trencado de Vitour, escàpi d'aquéu malastre, venguè rèndre vesito à Amelìo pèr ié counta ço que s'èro passa quouro Vitour rendeguè soun darnié badai.
Amelìo s'es jamai remaridado ; n'en aurié agu l'escasènço, mai soun fiéu, Agustin, « Tetin », lou vouguè pas ; falié pas escafa la memòri de soun paire.
Jaque, lou felen de Vitour me countè qu'un jour, emé sis enfant regardavon de foutò, e vesènt lou retra de Vitour, demandèron quau èro ; Jaque ié diguè qu'aquel ome èro soun grand à-n-éu, e la responso fuguè : «  mai ei mai jouine que nous-autre! » Avié trento-e-un an quouro mouriguè, eilamoundaut, dins li trencado, liuen de sa famiho e de soun vilage de Sant-Savournin.
Li felen de Vitour an serva preciousamen tóuti si letro, darnié testimòni de ço que fuguè l'orro guerro : de milioun de vido umano degaiado pèr rèn.
                                                      Michello

  • Gramaci à Jaque, lou felen de Vitour , de nous agué presta tóuti aquéli letro de soun grand, lou grand qu'a jamai couneigu.

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°73: « Se parlo dejà dis oulivado e de l’òli nouvèu! » òutobre 2018


Mameto, de-que ié-pren… ?

« Mai, Mameto, de-que ié pren au capelan de Vedeno ? M’a demanda de veni am’éu pèr servi la messo à Sorgo. »
Fau dire qu’ère dempièi un an « enfant de cor » à Vedeno souto l’iniciativo de l’abat Reine qu’èro esta de passage dins soun vilage natau.
Ma Grand me respoundeguè qu’aquelo coustumo remountavo à 1722 quouro la pesto vengudo de Marsiho faguè forço vitimo dins la Coumtat. Pèr espera s’apara dóu mau, coume mai d’un, se virèron vers Diéu ; ansin, li Sourguen e li Vedenen faguèron lou vot de se rèndre vesito en proucessioun tóuti lis an, pèr Sant Ro e pèr Santo Ano amé , à l’escasènço, uno messo dins lou vilage vistaia. Aquesto proumesso avié dounc perdura.
Acò m’agradè pas de tout de segui lou capelan à Sorgo. Pèr ié mountra moun desagramen, refusère, maugrat si suplico tout au long de la ceremounio, « Michèu, souno ! », de souna en boulegant la campaneto daurado. Faguère coume s’ausissiéu pas.
« Raço, racejo ! » diguè alor amé soun èr malicious moun Grand en l’aprenènt ; coumprenguère mai tard ço que voulié dire.

Michèu
Lou cant dis aucèu

A la primo, la naturo se reviscolo,
La calour dóu soulèu chasco causo eicito.
La sabo que mounto fai s’espoumpi li bourre ;
Li prat, lis ort se pimpon de flour.
A l’aubo, es un plesi d’escouta
Lou councèrt que lou pople dis aucèu nous fai.
D’espera un moument, de reteni soun boufe,
Cresès bèn, acò n’en vau la peno ;
Li merle li proumié entounon lou reviscòu,

Lou cant meravihous mounto vers lou cèu.
Li roussignòu mandon sa noto meloudiouso,

Bèn poulido e un pau amourouso.
Li cardelino en liéurèio de fèsto,
Pimpa di mai vivi coulour,
Pèr soun poulit cant soun pas lèissa de coustat ;
Lis estournèu an perèu si cançoun,

Lis autris .aucèu canton soun ramage
Que tremoulejo dins l’èr de tout lou païsage.
Assistan, estouna, à n’un councert digne dóu Capitolo,
Pasmèns lis aucèu noun sorton d’uno escolo !
Belèu lou creatour a mes dins soun cervèu
Un disque misterious, un disque sènso egau.

German Barthe
(Cultivatour à Villemade, proche de Montauban)
Reviraduro en prouvençau pèr li sòci dóu Pont de Garanço


La crounico jardiniero de l'autouno 

E zóu mai, lou manjo-fango s'es mes à tourna-boufa coume un perdu ! Mai coume i'a ges de fango, amor qu'avèn besoun de plueio, t'aubouro uno póusso qu'es pas de dire ; te seco tout e fau arrousa tant coume l'estiéu.
Nous vaqui à la sesoun di recordo : li cougourdo s'amaduron tranquilamen. N'ai d'aquéli de Niço que fan mai de quatre-vint centimètre de long ; Aviéu mes un plant de « poutimarroun » mai li porc-senglié, à la primo, me l'avien derraba ; an espargna lou plant de « nos de bùrri » e ai vist que sus aquéu plant i'a bèn uno dougeno de cougourdo ! S'anan coungousta...

Li pòrri crèisson e li patanoun soun à mand de flouri en aut de si cano de mai de dous mètre d'aut ! ( sabès pas ço qu'es lou patanoun ? Ié dison tambèn giganto vo encaro petaire, amor que...
Lis avès-ti manja emé d'aïoli ? Es un chale ! Mai iéu lis ame mies dins lou « bouta couire » que te dounon au bouioun un goust qu'es pas de dire..

Faudra bèn-lèu estrema li planto jaladisso, e à-n-aquelo sesoun escouba li fueio morto ; pèr lou moumen, lou vènt li fai dansa pièi lis amoulouno, i'a plus qu'à li ramassa ; ço que m'enfèto, es qu'es enebi de li faire crema, me chalave d'aquelo óudour, perfum d'autouno, ai!las, aro li fau adurre à l'usino dis escoubiho, e n'en fau faire, de viage...
Fau encaro estrema lis óutis e neteja lou jardin ; ai d'obro pèr tout l'ivèr !

                                                                    Michello

Li Mèstre cirié de Tarascoun

Lou dijòu 13 de Setèmbre, emé quàuqui sòci dóu Pont de Garanço, anerian faire uno virado dóu coustat de Tarascoun e Gravesoun pèr rescountra de gènt apassiouna pèr soun obro.
Pèr coumença, anerian à Sant-Estèvo-dóu-Grès vesita un ataié de fabricacioun de cire. Es aqui qu'avèn descurbi lou mestié de « Mèstre cirié », e lou biais de faire li cire d'autar, li cire de Pasco que podon resta atuba à pau près 180 ouro de tèms ! Pèr li realisa dins li reglo de l'art emplegon que de bòni matèri proumièro : ciro d'abiho e parafino emé de mecho de coutoun de qualita.
Lou mèstre cirié travaio de dre : fai raja la ciro foundudo sus li mecho acroucado à-n'un ciéucle de ferre pendoula davans èu ; chasque cop qu'a vueja sa mesuro de ciro, passo tout de long dóu cire en fabricacioun, un gabarrit que rasclo li bavaduro de ciro fin que l'espessour de ciro siegue la meme tout à l'entour de la mecho. Laisso un pau refreja avans de countunia, e d'aquéu tèms, fai vira lou ciéucle fin que de nourri d'autre cire que ié soun pendoula. Mai un cire se pòu pas tout faire dins uno journado amor que fau laissa proun refreja e durci lou mesclun de cire e de parafino.
Eilabas fan tambèn de pichot cire, aquéli que se podon croumpa pèr lis atuba dins li glèiso ( cire plouraire) ; aquéli soun fa bono-di l'ajudo d'uno machino que fai beissa pièi aussa li ciéucle de ferre pèr trempa li mecho dins la ciro caudo. An tambèn desveloupa uno ativeta de fabricacioun d'estatuo de ciro coume de Santo Vierge, 

d'animau e tout un fube d'àutri persounage vo animau de ciro acoulourido de man-uno tencho ; pèr acountenta sa clientèlo an amagestra de coulour « flachi », aranjado, roso, verdo, poulido que noun-sai. E aro que travaion emé lis indienaire de « Souleiado » vous fan de foutoufore que semblon de teissut , tóuti mai bèu lis un que lis autre.
Uno vesito que fuguè drudo d'enfourmacioun sus aquéu mestié de « mèstre cirié ».
Vous baie l'adrèisso çai-souto, es uno bono idèio pèr faire quàuqui croumpo pèr li presènt calendau...
Ciergerie des Prémontrés 20 Rue des Charpentiers - ZAC du Roubian - 13150 Tarascon Tel : 04.90.99.59.34 - Mail : info@ciergerie.fr.

                                                             Michello