mercredi 19 mars 2014

Venès canta la Coupo Santo !

 

Lou 25 de Mars 1914 defuntavo Frederi Mistral

Lou 25 de Mars 2014, à l’iniciativo de l’assouciacioun “ Lou Pont de Garanço, counmemouraren lou centen aniversàri de sa despartido

à 11h30, carriero Frederi Mistral( dóu coustat de la coumuno)

depost  d’uno garbo de flour e cant de la Coupo emé la couralo “Choeur battant”

                  Venès noumbrous!   image

mercredi 26 février 2014

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°31 Febrié 2014

 

Quand trono en Febrié

Tout l’òli tèn dins un culié

 

Lou Mirau

Acò se passavo i'a belèu mié-siècle...Un ome, parti d'Avignoun en veituro devié ana au Revest, mai ailas ! eilamoundaut, sus lou planestèu, toumbè en pano...L'autò vouguè pus rèn saché. La nue toumbavo e se vesié degun.

Pamens, eilalin, à l'óuriero de la sèuvo, veguè uno cabaneto proun escoundudo ; n'en sourtié un pau de fum de la chaminèio, e, rassegura, nost'ome s'endraiè pèr l'ajougne. Piquè à la porto que se durbè quatecant ; d'aquelo turno sourno n'en sourtiguè un ome un pau vièi, à la caro usclado, l'èr inquiet. Noste malurous viajaire ié countè soun auvàri e demandè se i'avié un telefone aperaqui pèr souna sa femo. Un telefone ! Eici, dins aquéu rode aluencha de tout, ounte leva de la sóuvagino se ié rescountravo degun !

-Avèn pas l'eleitricita, ié respondeguè l'oste !

Mai, bounias, lou faguè dintra. Sa mouié toupinejavo davans la chaminèio ; i'óufriguèron uno sieto de soupo e l'espitalita pèr la nue, dins l'establo de la miolo. L'endeman de matin, venguè mai à la cabaneto gramacia sis oste e ié demanda un pau d'aigo pèr se refresca la caro. Ié baièron un platet d'aigo e un seco-man.

- Aurias-ti un mirau pèr me pousqué couifa ? 

L'ome e sa femo se regardèron, estouna... segur que n'en avien ges de besoun...

E noste viajaire, em'acò, s'enanè.

Quauque tèms mai tard, sis afaire lou menèron mai dins aquéu rode, alor s'èro di qu'anarié gramacia sis oste pèr soun espitalita, e aguè l'idèio de i'óufri un mirau, amor que n'en avien ges.

Es ço que faguè. Quouro arribè à la cabano, l'ome èro soulet ; durbènt lou paquet, n'en sorto lou mirau, e espanta, mandè au viajaire :

-Coume l'avès sachu, que vouliéu lou retra de moun paire ?

E boutè lou paquet emé lou mirau sus uno estagiero ; de tèms en tèms, un pau d'escoundoun, lou sourtié e lou regardavo, pièi l'estremavo mai.

Un jour qu'èro souleto, sa mouié, tafurado de lou vèire faire acò, à la lesto, vouguè vèire ço que regardavo ansin. D'escoundoun, agantè lou paquet, e vesènt lou mirau, mandè coum'acò :

-Ah, lou sabiéu qu'èro uno istòri de femo...

Acò me fuguè counta pèr uno amigo, i'a gaire, e crese que siegue uno istòri vertadiero, uno istòri d'un autre tèms, qu'avié ausido d'un countaire.

A l'ouro d'aro, semblo pas poussible que i'aguèsse de gènt que reston dins d'endré tant desert...

Mai pamens vous afourtisse que n'ia encaro... vous countarai tout aro un bèu rescontre …

Michello

Escourregudo au mitan de...ges de liò...

Emé moun ome, erian parti d'ouro de l'oustau pèr ana barrula au païs d'ùni de mis aujòu. Leisserian l'autò au castèu d 'Aulan, e nous vaqui escarlimpant colo e claparedo, pèr uno bello matinado de printèms. Avian traça noste camin sus uno carto, e nous fisant i panèu di draio, camino que caminaras !

Arriba sus un planestèu, veguerian, sus la colo d'en fàci, un troupèu de cabro que desbroutavon l'erbo drudo d'uno pichoto clariero ; nous ausissènt, s'arrestèron de mastega pèr nous regarda, lou mourre en l'èr.

Avian pas fa cènt mètre que fuguerian enviróuta pèr li cabro que nous niflavon e que se fasien flateja la tèsto, pas esfraiado. Avian idèio de pas trop faire d'alòngui fin de pas nous entourna trop tard à l'oustau, mai , de bado , li cabro nous seguissien, arribavian pas à li leissa... Acò durè proun de tèms, cercavian ounte poudié èstre lou pastre que nous deliéurarié ; l'avèn crida, sibla, mai i'aguè que l'ecò que nous respondeguè...

Alor moun ome lis endraiè vers uno sebisso, e iéu d'en proumié m'aluenchère en m'escoundènt, e un cop que fuguèron bèn apetegado à mastega la bouissounaio, èu s'aluenchè tambèn de garapachoun. Em'acò reprenguerian noste camin dintre li ginesto e li cabrifuei óudourous. Mai i'aguè un rode ounte i'avié pus ges de panèu, aguerian l'impressioun d'èstre perdu. Aviserian  alor de marco d'uno presènci umano, uno draio bourdado de muraioun nous menè à n'un pichot oustau de pèire seco.

Aguerian pas besoun de pica à la porto, dins aquéu grand silènci soulamen destourba pèr li crid de la sóuvagino o de clapas que davalon, quaucun nous avié ausi. D'aquelo porto basso n'en sourtiguè un oumenas, l'èr de prim abord un pau menebre ; mai l'èr fai pas la cansoun, e aqueste ome, qu'èro bon coume lou bon pan, nous faguè dintra e asseta dins soun oustau. Se fasié pas luen de miejour e nous óufriguè lou pastis en nous fasènt lou raconte de sa vido. Vesiblamen, èro urous que noun sai d'agué de vesito, e lou coumpreniéu, n'en devié pas agué souvènt ; leva d'aquest ome, avian rescountra degun de la journado !

Nous baiè tóuti lis esplicacioun pèr retrouba noste camin en nous gramaciant de noste vesito e nous counvidant à lou mai veni vèire.

E tout de long dóu camin de retour, après agué quicha l'anchoïo à la calo d'uno ribo, sounjavian en aquéu bèu rescontre.

Michello

Lou pichot moussèu de taba

Ame pas rèndre vesito pas mai à mi gènt qu’is ami ; mai lou mai fort, e acò me bourroulo, es quouro me fau leissa Paris.

Darrieramen, es uno tanto qu’anerian vistaia. Pensas coume fuguè countento, en nous vesènt tóuti arriba.

Coume èro à la campagno, dins lou fougau, lou dina couisié ; ma tanto, que l’apetis gagno, tèms-en-tèms lou boulegavo. Mai, càspi ! De-que vese à sa narro tout lèst à toumba dins lou tian, se balançant dins la cousino, un pichot moussèu de taba. Avian tóuti vist la causo quouro nous diguè sènso bourdeja : « Vene de vous alesti quaucarèn que vous vai de-segur coungousta ; demouras à dina tóutis ensèn ; vèiras quet tras que bon tian », dinterin qu’au bout de soun nas tremoulavo lou pichot moussèu de taba.

Mai moun paire que se desbrando dificilamen, respoundeguè : «  demourarian bèn aqui eto ! segur, mai ai pas grand apetis, e tu, ma chato, digo-nous lèu se vos demoura pèr dina ! »

E respoundeguère tout d’un tèms : « Aco despènd coume acò vai toumba ».

Mai en apoundènt l’escalugno, ma tanto faguè toumba tant-lèu en plen dins la lapinado, lou tremoulant pichot tros .

« Ai pensa, diguère à ma tanto, que me fau rintra à l’oustau ; siéu bèn regretouso de vous faire de peno, mai acò poudié pas plus mau toumba.»

Un ancian boulengié, dins lis annado 44

Aquéu demouravo dins lou mitan de la carriero dóu Pous de  la Crous. Èro la boulenjarié de Moussu e Madamo Babiòu que se ié fasié lou meiour pan dóu vilage e que sentié tras que bon.

Quouro dintravian encò li Babiòu, i’avié à man drecho, li boumbouniho e à man esquerro, quàuqui sa de blad à meme lou sòu e dins un autre cantoun, la farino.

Mai lou tèms passè ; fuguè remplaçado pièi, pér un adoubaire de biciéucleto. Me manco l’óudour de soun bon pan !

Jano-Mario

Istòri d’espurgamen

Aquesto istòri me fuguè countado pèr moun paire, au tèms de soun service militàri au Fort Mount-Lu à Lioun .

Lou regimen èro d’à biciéucleto, fauto belèu de chivau. Fasien de manobro sus li routo amé si biciéucleto que soun cadre èro plegadis : Lou soudard lou boutavo alor sus l’espalo, pèr courre dins li champ vo li bos ; sufisié alor de lou desplega quouro retroubavo la routo.

Dintre li soudard, n’i a que soun mai finocho que lis àutri : Es ansin qu’un dintre èli, se presento davans lou Majour, en i’esplicant qu’èro malaut e noun poudié se presenta à l’eisercice. Lou Majour ié prescriéuguè alor un quart d’òli de langastié : Lou soudard se gardè bèn de lou bèure.

L’endeman, lou soudard faguè la memo demarcho en disènt au Majour que sa poutingo avié pas agu de resulto. Lou Majour qu’èro pas toumba de la darriero plueio, ié demandè de prene dous quart d’òli de langastié e de li bèure davans éu.

La poutingo fuguè bouno : Lou soudard manquè plus li manobro.

Andrelou

Li cese

Dous marin de Marsiho s’èron proumès, dins uno tempèsto, de mounta touti dóus à Nosto Damo de la Gàrdi, amé de cese dins si soulié.

Escàpa de la mar, vouguèron teni soun vot, e li vaqui en routo pèr la Santo Capello.

Mai li cese soun pounchu, soun becu, dur coume de bato d’ase ; e n’es pas que que fugue de camina miechouro, en escalant uno mountagno amé de cese dins si soulié !

Pamens, aquéu davans, caminavo alègre e siau coume se de rèn n’èro. L’autre, paure marrit, gouiejavo, eissejavo, coume s’avié marcha subre de cauco-trepo. Talamen qu’à la fin, estouna mai-que-mai de vèire soun coulègo escala tant gaiamen, ié venguè : « Mai, coume siés, tu ? Bono Maire de Diéu, quèti moustre de cese, iéu, me traucon li pèd. »

« S’aviés fa coume iéu, l’autre ié diguè. »

«  E, coume as fa, tu ? »

« Acò es bacheto, moun ami ! Iéu, avans, lis ai fa couire… »

Tira de l’armana prouvençau de 1872 pèr Marineto

mardi 4 février 2014

Counmemouracioun dóu centenàri de la despartido de Mistral

    à Vedeno

      image

 

Soirée Poético Provençale

Vendredi 7 février 2014

Heure : 20h

Lieu : Espace du Lavoir

Dans le cadre de la célébration du centenaire de la mort de Frédéric Mistral, l’Association Lou pont de garanço de Vedène propose une soirée poético-provençale intitulée Frédéric Mistral "Lou Maianen"

Soirée réalisée et présentée par Pierre Verdet.

L’idée directrice de cette soirée est de faire entendre au plus grand nombre, une écoute illustrée de la poésie de Mistral à travers des documents et montages vidéo inédits. Un ensemble de 24 textes du poète, choisis parmi ces œuvres principales, et dont 20 sont dits en provençal et 4 en français seront proposés.

Pour permettre à ceux, qui dans le public, ne maîtrisent pas le provençal, une incrustation simultanée de la traduction littérale française de Mistral s’affichera au fur et à mesure de la déclamation des poèmes.

L’Association Lou pont de garanço, (dont les objectifs principaux sont la défense et la promotion de la langue ainsi que de la culture provençales) porteuse du projet, contribue, par cette soirée inédite dans sa présentation et par le choix des textes, à la célébration du centenaire de la mort de Mistral

Toujours dans le cadre de ce centenaire, la commune de Vedène parraine une exposition intitulée de Frédéric à Mistral.

Exposition réalisée par Gérard Baudin, grand collectionneur mistralien et félibre passionné.

 

                image

Lou journalet dóu Pont de Garanço N° 30 Janvier 2014 “Bono annado »

 

Quand es se Janvié,

Se plan lou bouié

image

 

image

 

NB : Lou poueto Mistral, « letro de moun moulin » de Daudet.

 

 

 

La garisoun miraculouso e l'iro de Moussu lou Curat

Acò se passavo à Cerèsto à la fin dóu siècle XIXèn, eisatamen en 1888 ; uno epidemìo de veirouleto s'èro amatado sus lou vilage ; après quàuqui jour de calamo, à la debuto de febrié, reprenguè mai e faguè tres mort dins uno soulo journado. L'esfrai s'espandiguè dins l'encountrado e pu degun ausavo ié veni. Fau dire qu'aquelo malautié èro de cregne : tras que countagiouso, n'ia gaire que se n'escapoulavon.

De bon parrouquian demandèron au curat de faire uno nouveno à l'ounour dóu grand Sant Jòrgi, sant patroun dóu vilage. Lou curat ( èro lou curat Gra que vous n'en ai deja parla) fuguè d'acòrdi en disènt : « Basto que siguèsse bèn la voulounta de la poupulacioun e que me leissèsson pas prega soulet emé quàuqui femo e d'enfant ! » Mai tant lèu lou rassegurèron, èro bèn la voulounta di cerestèn. Acò siguè lèu amagestra, li preguiero coumencèron quatecant. A cado vesprado, la glèiso èro coumoulo de mounde, venien en courrènt coume s'èron persegui pèr lou diable. E queto fervour ! Li malaut, li que sougnavon li malaut sourtien de sis oustau enfeci e se mesclavon is àutri, avien fé dins soun grand Sant Jòrgi ! E noste curat, estabousi, avié escri dins soun cartabèu : « Tout Cerèsto es eici pèr n'en temougna : despièi qu'avèn coumença la nouveno, i'aguè pu degun de touca pèr lou flèu, e tóuti li malaut, tant dóu vilage que dóu campestre revenguèron pau à cha pau à la santa .

Sarié-ti un miracle ? Avèn pas qualita pèr n'en juja. N'i'a un fube que l'an creisegu e qu'an sounja que lou grand Sant Jòrgi avié óufri e fa aceta au Diéu di misericòrdi, li lagremo, preguiero e li suplicacioun de sis enfant malurous e avié óutengu l'arrest dóu flèu. »

Osco, Sant Jòrgi !

E noste bon curat de nouta un pau mai liuen sus soun cartabèu : «  Dous mès pus tard arribavo la fèsto dóu Sant Patroun ; en aquelo óucasioun, se vai en proucessioun à la capello ruralo de Sant Jòrgi ; i'aguè pas un cerestèn que s'óufriguè pèr pourta l'estatuo dóu Sant Patroun ! Fauguè, pèr acò, recourre à dous estrangié ! Es bèu, tras que bèu, la recouneissènço » !

Paure moussu lou curat ! Coumprene sa coulero, noun pèr èu, mai en recouneissenço au sant qu'avié arresta lou malastre.Mai acò, de segur, revenguè mai, amor que, mié-siècle mai tard, me souvene di proucessioun e de la fervour di parrouquian pèr ana à la capello faire si devoucioun au grand Sant Jòrgi ! La proucessioun se fourmavo à la glèiso : lou curat e si clerjoun, li pourtaire de l'estatuo, segui pèr li parrouquian endimencha e la ninèio dóu vilage. Falié percoula, me semblo, dous o tres kiloumètre sus la routo d'Ate, pièi arriba à l'embrancamen dóu camin, marca d'un pichot rougadou, davalavian ço qu'èro gaire mai qu'uno draio, sènso faire cabussa lou sant e sènso escampa tout lou sant sacramen que moussu lou curat carrejavo coume se dèu, religiousamen.

Acò se passavo au mès d'abriéu, lou dimenche lou mai prÒchi de la Sant Jòrgi dóu calendié.

Lou camin èro bourda d'avelanié, plumachié e serengat que d'ùnis annado coumençavon timidamen sa flourisoun redoulento. Pièi arribavian sus un pichot planet ounte se dreissavo la capeleto ; coum'èro poulido dins soun escrin de verduro maugrat si muraio fendesclado e descroutado pèr plaço !

Ço que m'agradavo gaire, dins tout acò, èro lou beisamen di relicle ; lou curat tenié ço que representavo lou bras dóu sant, en gip, e ounte i'avié, au mitan, uno pichoto vitro, e darrié, tout ço que restavo dóu sant , un tros d'os menudet, talamen pichot que se sarié plega dins uno fueio de juvert ! A de rèng, cadun ié fasié si devoucioun...Aro, vous lou pode counfessa, fasiéu semblant de ié pausa mi bouqueto, acò me descouravo ! Lou mai grand plesi, èro un cop la messo acabado, de manja li bignet redoun que se vendien en aquelo óucasioun : li brassadèu perfuma à l'aigo nafro qu'èron enfiela sus de bastoun, nàutri li metian à nòsti pougnet e li rousigavian tout de long dóu camin de retour...

Anarai pas jusqu'à dire qu'èro noste soulo moutivacioun pèr ana à la messo, mai èro bèn un pecat de groumandige ; urousamen, moussu lou curat l'a jamai sachu....

Michello

Istòri vertadièro levado dóu libre «  Cereste en Luberon »

Lou belèn de Sant Savournin

E zou, tournen mai à la glèiso ! Mai aquéu cop pèr vous dire que s'avès lou tèms, déurias ana vesita la crècho dins la glèiso de Sant Savournin.

Es uno crècho proun grando e animado ; tóuti li santoun fan au mèns 30 centimètre d'aut, soun articula e anima, vèsti d'abit en teissut. ( e i'a quatre-vint persounage e nonanto sièis bèsti) Tóuti li mestié d'antan soun representa, i'a meme li que fabricon lou papié. L'aigo davalo de la colo en cascaiant e toumbo dins un barquiéu ounte i'a uno bugadiero e un pescaire. I'a meme, dins un cantoun, un fiò que brulo e se n'en vèi la tubèio ; lou gau canto e lou Ravi brassejo davans l'enfant Jèsus.

Es quaucarèn de remirable ; sabe que fau un mès pèr l'istala. La poudrés vèire jusqu'à la vèio de la Candelouso, lou proumié de Febrié. La candelouso es la festo di lume, li jour que crèisson e la revengudo dóu soulèu ; dins la liturgìo catoulico, es la fin di festivita calendalo, adounc la crècho se dèu de disparèisse. La tradicioun vòu que l'enfant Jèsus siègue presenta au tèmple, au moumen di relevaio de la Vierge Marìo. En signe de pureta, bandisson dos couloumbo blanco.

Pèr aquelo ceremounié, escoundon tout lou reste de la crècho en tiblant de lincèu blanc. Es pèr acò que se parlo de «  Crècho blanco ». A Sant Savournin, an counserva aquelo tradicioun, e lou proumié dimenche de Febrié se fai uno poulido ceremounié dins la glèiso, en l'ounour de la crècho blanco ; i'a de gènt en coustume tradiciounau e de musician. Aquest'an, se capite d'èstre lou jour de la Candelouso.

Alor, venès à la glèiso de Sant Savournin pèr aquelo poulido ceremounié, acò amerito de se desplaça ! ( manjarés vòsti crespèu quouro vous entournarés au vostre)

Michello

Vesitode la crècho : tóuti li dissate e dimenche de Janvié

L'adiéu à la crècho, dimenche lou 2 de Febrié à 16 ouro

dimanche 8 décembre 2013

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°29 Desèmbre 2013

 

Lou mes de l’Avènt,

De plueio o de vènt

 

Soun pas tant poulit qu’acÒ nÒsti eros !

L’autre sèr, escoutave l’emissioun sus Clemenceau, noste eros naciounau. Aprenguère alor qu’èro un pistachié de proumièro ; mai pousquè pas supourta de pourta li bano : Remandè sa femo dins soun païs d’Óurigino dins un batèu en found de calo e se n’en parlè plus.

Fuguè uno emissioun à la glÒri dÓu persounage ; la republico a besoun d’eros pèr mountra lou camin au pople ; mai pèr acÒ, fau escafa sis emperfeicioun e li mountra en eisèmple.

Jules Ferry, lou paire de l’escolo laïco e gratuito pèr tÓuti, a douna soun noum à forço escolo de Franço ; mai avié d’idèio forço pau recoumandable sus la coulounisacioun. Dins uno dicho en tèms que presidènt dÓu counsèu afourtissié : « I’a pèr li raço superiouro un dre, pèr-que i’a un devé pèr èli : An lou devé de civilisa li raço inferiouro. La declaracioun di dre de l’ome es pas estado escricho pèr li nègre de l’Africo equatourialo ». A l’ouro de la desparicioun de Mandela, aquéli fraso nous endignon e nous endoulihon.

Pèire de Coubertin, lou foundatour de l’oulimpisme, èro un misougine de proumièro : « Uno oulimpiado femelo sarié impratico, ininteressanto, inestetico e incourrèito. Lou vertadié eros oulimpi es à mis iue l’adulte male individuau. Li jo oulimpi dèvon èstre reserva is ome, lou role di femo devrié èstre avans tout de gueierdouna li vincèire ».

Pèr n’en reveni à Clemenceau, pensave que se parlarié de la revÒuto di païsan de 1907 e de soun menaire Marcelin Albert que Frederi Mistral califiè dÓu « grand boulegaire dÓu brave pople de la terro ». Mai de bado !. La couquinarié qu’empleguè Clemenceau pèr descredita lou menaire di païsan aurié fa taco sus lou persounage d’eros naciounau.

Lis insurgènt dÓu 17en bataioun de Besié fuguèron tambèn Óublida : s’èron insurgi pèr pas devé tira sus li païsan qu’èron pèr lis un si gèns e pèr lis àutri si cousin. Fuguèron manda en Tunisio e fuguèron pas oublida 7 an mai tard : mouriguèron quasimen tÓuti à Verdun.

Despicha, leissèron alor lou marrit fenestroun e prenguère lou libre « Li letro de moun moulin » qu’encaro un cop me meravihè.

Eros ! Mèfi !

Michèu

«H » comme « huile

De l’huile d’olive, de tournesol d’Òli d’Óulivo, de viro-soulèu

Un moulin à huile un moulin d’Òli

Peinture à l’huile pinturo à l’Òli

Faire tache d’huile s’espandi

Une mer d’huile uno mar d’Òli

Mettre de l’huile sur le feu empura lou gavèu

Ça baigne dans l’huile tout acÒ rounflo

C’est une huile es un gros grun

 

Lou Nouvè de Moussu lou Curat

Mai que d'un cop vous ai deja parla de moun vilajoun, Cerèste, eilabas, un cop franqui lou pont sus Calavoun que desseparo lou despartamen de Vau-cluso e lou dis Aup de nauto-Prouvènço.

Se vous n'en parle mai, vuei que sian dins la pountannado calendalo, es pèr vous óufri un « Nouvè » que de segur couneissès pas :

Nouvè ceiresten*

Aquesto nuiè se fai grand festo,

De la vido ren de tant bèu.

Venès entendre lou nouvèu

Avancès-vous, gens de Ceiresto

Es pas questioun d'ana durmi,

Fau sounja qu'à se rejoui.

Aven ausi su la Gardetto

Quauque ren que nous esfraya,

Un angi cantant Gloria.

Just vé l'amount, ' mé sa troumpetto

Nous a dit qu'eici trouverian

L'enfant de Diéu qu'esperavian.

N'arrivo jusque de Barbiero

Bontemps, Pestèu,Frances, Grivet,

Barbelli, San-Marc, Cartaret,

Blaques, Long-Roux, Mount-Blanc, Viguiero,

Lei Prats, Carluec, Boueisse, Còudoun,

N'en ven de tout caire e cantoun.

La bergiero de l'Aiguebello

Li dounè soun plus bel agnèu

Qu'a trouva dedins soun troupèu

Aquello bravo pastourello

De la lano de sei moutoun

Li tricotè un parèu de caùssoun.

Vaqui perèu l'ouncle Catusso

Mé soun gros bounet de coutoun,

Fara bèn rire l'enfantoun,

En li presentèn sa merlusso.

Dèurié coumprendre, l'ignoren

Qu'es un pòu rege per sei dents.

Nàutre, tamben, te voulen faire,

Bel enfant, nosti coumplimen.

Jusqu'à la mort, d'aquest moument,

Aùren gran soin de te coumplaire,

Nostro amour e nostro plési

Sara toujour de te servi.

Quouro ère pichouneto, à Cerèste, se cantavo dins tóuti lis oustau, à la gleiso, à l'escolo, pèr carriero.. En aquelo epoco, sabiéu pas, l'ai après i'a gaire, qu'èro lou curat Jan-Batisto Gra, curat de la parròqui de 1874 à 1903 que n'en escriguè li paraulo e la musico. Ère estabousido d'ausi l'enumeracioun de tóuti li bastido, meme li mai aluenchado dóu vilage. Ah, se li couneissiéu, aquéli bastido ! Enfant, en bando, n'en fasian lou tour, lou proumié de l'an, dins li camin jala pèr souveta la bono annado, e tambèn lou dimars de carnava, enmasca e cantant, pèr acampa ço que falié pèr alesti li crespèu !

Mai, revenèn à la gleiso ! Tóuti nòsti bravi parrouquian venien à la messo de miejo-nue ; crese que devié resta dins lis oustau que li qu'èron trop vièi, li malaut e la ninèio. La gleiso èro coumoulo de moundo ; queto fervour ! Un cop la messo acabado, tout aquéu mounde s'entournavo dins la fre à sis oustau.

Mai ço que m'agradavo, dins aquéu cant de Nouvè, èro lou persounage de « l'ouncle Catusso », lou qu'adus la merlusso à l'enfant Jèsus. Me lou figurave bèn, un pau nèsci, roujas de caro, couifa de soun bounet de coutoun, sourrisènt davans lou brès de l'enfant..

Mai se fau souveni qu'en aquelo epoco èro de coustumo de manja de merlusso pèr lou gros soupa, que siègue roustido o en sauço ; èro forço presado, amor que dins nòsti vilajoun aluencha, dins nòsti colo, se ié vendié gaire de pèis. Pèr lou gros soupa, au nostre, manjavian perèu d'espinarc o de cardo em'uno sauço à l'anchoio, d'ensalado emé de taioun de pan freta d'aïet, aprestado emé l'òli d'óulivo nouvelo, pièi, après lou froumage de Banoun, tant óudourous, venié enfin lou moumen tant espera de se coungousta di trege dessèr : la fougasso à l'òli qu'embaumavo l'aigo-nafro, la pasto de coudoun, li poumo, lou meloun jauno e li rasin, serva dins la feniero, quàuqui mandarino, frucho requisto e carivèndo, la frucho seco, amelo, nose e avelano, de figo, d'ambricot e de dàti que se croumpavon à l'espiçarié ; mai ço qu'esperave lou mai, èro lou nougat negre, lou vertadié nougat d'amelo de nòstis amelié, qu'aviéu cachado à la vihado ; ensèn, mi gènt l'alestissien. Ma maire fasié rousti lis amelo e moun paire fabricavo lou mole : de plancheto fissado sus uno plancho espesso, pièi après agué fa couire lou mèu rous emé lis amelo, lou vuejavon dins lou mole de bos garni de nèulo blanco, pièi lou curbien mai de nèulo e d'uno plancho lourdasso pèr lou bèn quicha, boutavon tout acò dins un chambroun qu'èro un vertadié geladou e lou tastavian en nous entournant de la messo de miejo-nue.

E aro, iéu que siéu la « Memèi », m'afecioune à countunia dins aquelo draio, à respeta nòsti tradicioun poupulàri e famihalo, en countant à mi felen coume se debanavon nòsti fèsto calendalo ; lou fau coum'un depost sacra, en souvetant que pousquèsson encaro, à soun tour, li perpetua.

Urous Nouvè en tóuti, e longo mai !

Michello

*Vous l'ai coupia coume l'ai trouva, sènso rèn chanja, dins un libre estampa en 2004 : «  Cereste en Luberon » ( oubrajo couleitiéu)

mardi 19 novembre 2013

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°28 Nouvèmbre 2013

 

A toussant, li figo soun pèr lis enfant

Lou chivau «  Winter »

De segur que l'avès deja rescountra dins li carriero de Vedeno, o belèu ausi, Moussu Vincèns Berthelot e soun chivau  nouma Winter. Es un tras que bèu chivau negre, lusènt, atala en un carretoun counfourtable que carrejo de mounde pèr carriero. Quouro l'ai sachu, siéu vengudo emé moun ome e nòsti felen qu'èron en vacanço au nostre. L'avèn espera sus lou relarg, à coustat de la grand'plaço e di jo pèr lis enfant. Au bout de quàuqui minuto d'espèro, l'avèn ausi avans que de lou vèire : «  cloc- cloc- cloc », un brut que m'èro autro-fès familié, à l'epoco ounte li chivau e sis atalage vanegavon dins li vilage... E tout à n'un cop, lou vaqui que passo davans la Posto e que s'endraio pèr veni sus la plaço dóu jo de boulo : majestous, sa bello crenièro floutejant au ventoulet, troutant fieramen emé sa carriolo cargado ; aqui, soun mèstre ié coumandè de galoupa pèr un tour d'ounour avans que de descarga si passagié. Alor nàutri avèn pres plaço dins lou carretoun, e nous vaqui parti, balin-balan, pèr lou tour de Vedeno. Moussu Berthelot nous espliquè coume faire pèr lou faire ana mai vite, e acò agradè lis enfant ; ié diguerian, proun fort : « Winter, trotter maintenant ». E en ié disènt soun noum, veguerian lou chivau que chaurihavo, à l'espèro de ço que i'anavian demanda. Aquéu viajoun fuguè pèr nàutri un moment de bounur. D'ausi li bato trepa lou sòu, vous lou disiéu, me ramentavo moun enfanço, quouro passavo d'atalage pèr carriero, souvènti-fès, li gènt nous fasien mounta pèr un bout de camin sus lou carretoun. Moussu Berthelot nous countè que dóu tèms que fasié sa fourmacioun de couchié, en estage à Vendargo, se fasié la rabaiado dis escoubiho à chivau, e tambèn d'àutri fasien l'acampage dis escoulan, e meme que lis enfant èron tras qu'urous de mounta dins lou carretoun, em'aco anavon à l'escolo emé joio !

Mau-grat qu'acò faguèsse un pau pati li veituro, iéu pense que sarié uno bono causo que se faguèsse un pau de pertout coume à Vendargo : mèns d'enfecimen pèr li gaz d'escapamen, mèns de proublemo d'estaciounamen, e espargna lou petròli avans que siegue trop tard ! E sènso counta que prendre lou tèms de pas toujour courre, qu'à l'ouro d'aro, li gènt volon èstre arriba avans que d'èstre parti...

Me semblo qu'es uno idèio que devrié faire soun camin.... 

Michello

L'erbeto di frisoun

Dins noste cous de prouvençau, lou dijòu, travaian despièi mant annado sus l'obro de Mistral, « Mirèio », obro majo pèr l'endeveni de la Lengo Nostro. Mistral avié despièi soun jouin'age lis iue dubert sus tóuti li causo de la naturo, e dins touto soun obro, li canto e lis enlusis.

Es ansin qu'au cant cinquen nous retrais lis amour d'uno planto ennegado, la « valisneria spiralis », en latin, «  vallisnerie en spirale » en francès, e en provençau, l' « erbeto di frisoun ». Aqui, lou Mèstre nous depinto lou miracle de la naturo pèr toujour perpetua lis espèci. Figuras vous qu'aquelo planto es enracinado au founs dis aigo, e que s'agis d'uno planto diouïco, valènt à dire que li flour femelo e li flour malo soun cargado pèr de pèd diferènt. Lis enflourescènci malo cargado pèr un pecoulet proun court, soun embarrado dins uno meno de tube estanc pèr apara lou poulèn de l'aigo.

Arribado à madureta seissualo, l'enflourejado malo roump soun pecoulet, li pèço dóu tubo que lou proutejavon s'escarton, e li floureto menudeto mounton à la surfàci de l'aigo, bono-di uno boufigueto d'èr que countenon. Arribado sus l'aigo, li floureto s'espandisson e derivon, butado pèr lou vènt.

D'aquéu tèms, dóu coustat di pèd femelo, soun long pecoulet enroula en espiralo se destiblo coum'un ressort e adus lou boutoun flourau à la surfàci de l'aigo ounte s'espandis en fasèn uno lóugiero baisso, e ço que dèu arriba, arribo : la floureto malo à la derivo toumbo dins la baisso e cabusso en escampant soun poulèn sus l'estigmato de la flour femelo.

Un cop la fegoundacioun coumplido, la flour barro si tepalo e lou long pecoulet se replego mai pèr ana madura lou fru tranquilamen au founs dis aigo.

Aquelo « erbeto di frisoun », emé mi cambarado de la Soucieta Boutanico de Vau-Cluso, l'erian anado vèire dins lou Rose, quasimen à l'autour dóu Pont Sant Benezet.

Dins l'obro de Mistral, «  Mirèio », es Vincèns que counto aquelo istòri à Mirèio, un biais galant pèr ié parla d'amour, e ié dire que, coume la floureto malo, ei lest à mouri pèr un poutoun de sa bello :

«  un poutoun pièi ma mort, Mirèio ! E sian soulet ! »

E coume toujour, siéu espantado pèr l'engèni pouèti de Mistral, mai perèu de remarca que dins la naturo, tout ei bèn estigança pèr que lis espèci se pousquèsson perpetua, que s'agisse de bestiouno o de planto, coume se la man dóu creatour èro aqui toujour lèsto pèr ajuda l'acoumplimen de soun obro.

« Mirèio, escouto, dins lou Rose

Disié lou fiéu de Meste Ambrose,

I'a'no erbo que nouman l'erbeto di frisoun ;

A dos floureto separado

Bèn sus dos planto, e retirado

Au founs dis aigo enfreisquierado,

Mai quand vèn de l'amour pèr èli la sesoun

Uno di flour, touto souleto,

Mounto sus l'aigo risouleto,

E laisso, au bon soulèu, espandi soun boutoun ;

Mai de la vèire tant poulido,

I'a l'autro flour qu'es trefoulido,

E la vesès, d'amour emplido

Que nado tant que pòu pèr ié faire un poutoun.

E tant que pòu se desfrisouno

De l'embuscun que l'empresouno,

D'aqui, paureto ! Que roumpo soun pecoulet ;

E libro enfin, mai mourtinello,

De si bouqueto palinello

Frusto sa sorre blanquinello..

Un poutoun, pièi ma mort, Mirèio !.. e sian soulet !

Frédéric Mistral. Mireille. Chant V

Michello

Lou voulame

Vincèns : « Bon-jour, papounet ! »

Lou papet : « Bon-jour vincèns ! Fai-me uno poutouno bello ! As acaba ti devé ? »

Vincèns : « O. Deman, ai un countourrole d’anglés. M’a faugu revisa tres longo léiçoun. Es pèr acÒ que siéu un pau tardié, vuei. »

Lou papet : «  siés un brave drole. Asseto-te aqui, contro iéu ! »

Vincèns : « Papounet, i’a de tèms que m’espères aqui ? »

Lou papet : « Crese que i’a un bon quart d’ouro. Èro en trin de bèure lou soulèu, coume li lagramuso, en jougant dÓu fifre. Sabiéu que vendriés. Avèn pres l’abitudo de nous rescountra, lou dimècre, dins lou tantost, pèr un pau barjaca. »

Vincèns : « La voudriéu pas manca aquest’ouro, sabes papounet ! Me fai plasé de t’ausi parla prouvençau. »

Lou papet : « Es verai qu’aquesto lengo, l’ausisses pas gaire à l’escolo. Es pamens la lengo de toun pople e, pèr acÒ, la fau pas Óublida. »

Vincèns : « De-que tènes aqui, papounet, à coustat de tu ? »

Lou papet : «gacho ! Es un voulame. Sabes que dimenche, lis gènt dÓu Pont de Garanço fan uno acampado. Nous an demanda de pourgi chascun un vièi Óutis, pèr lou mountra i jouine que nous vendran vèire. Alor, ai pensa à n’aqueste voulame qu’es penja dempièi de tèms, à la fusto de l’envans. Crese que toun paire se n’es jamai servi. »

Vincèns : « Es à tu, papounet ? »

Lou papet : « O. Lou tene de moun paire que lou tenié de soun paire. »

Vincèns : « Papounet, digo-me ! En de-que servié aquest’ Óutis ? »

Lou papet : « Hoi ! Vincenet, me demandes aqui de reviscoula un mounde qu’a coumpletamen desparèigu, un tèms que i’avié ges de mecanico, ges de tratour. »

Vincèns : « Mai, coume fasien alor dins lou campestre pèr rustica ? »

    Lou papet : « D’aquel tèms, chasco sasoun vesié arriba dins noste païs, tout

    un fum d’ome e de femo que se venien louga ; davalavon di mountagno e

    pendènt tout lou tèms que duravo lou travai, demouravon dins li mas que

    i’èron emplega. Ansin, pèr li meissoun, quouro lou blad avié fini de faire

    l’ambricot, èro lou tour di meissounaire amé si ligarello. Èro facile de li

    recounèisse amé si voulame embadouca, darrié l’esquino en bandouliero.

    S’acampavon en sÓuco, dous meissounaire pèr uno ligarello e se fasien

    emplega dins li mas de Prouvènço : Li dous meissounaire coupavon lou

    blad amé si voulame dinterin que la ligarello que li seguissié, fasié li garbo. Dins

    li grand tenamen, se poudié vèire de chourmo de mai de vint sÓuco.

    Vincèns : « Mai, avien pas pÒu de se coupa li det ?

    Lou papet : « Vaqui uno bono questioun. Subretout que si voulame coupavon

    miéus qu’aqueste. Avien si lamo mai prusènto ; fau dire que ié mandavon

    souvènt un cop de safre. D’uno man, veses, acampavon lis espigo, dinterin que

    de l’autro man, li coupavon d’un cop se amé si voulame. Perèu, pèr s’apara la

    man que tenié lis espigo, se boutavon à chasque det, un dedau de cano. N’ai

    trouba un dins un tiradou , que l’ai pres. Lou vaqui….Bouto-te lou ! Saras ansin

    un vertadié meissoumaire. »

    La maire de Vincèns que sort de l’oustau : «  Vincent ! Vincent ! où es-tu ? »

    Lou Papet : « Té, vaqui ta maire que te souno. La fagues pas espera ! »

    La maire : « Vincent, dépêche-toi ! nous allons être en retard pour ta leçon de

    musique. »

    Lou papet : «  Vai-ié lèu ! À dimècre que vèn. »

    Vincèns : « Vendras, hé, papounet ! »

    Lou papet : « Bèn segur ! Óublidarai pas ! Fai-me un poutounet ! Tèn-te

    gaiard ! »

    Papet, gigo-me ! papet, digo-me ! Es vengu lou tèms di semenço. Alor,

    coume s’èro sus uno terrado bèn laurado, i mouto bèn trissado, semèno,

    semèno lou papet. Ié vai plan-planet. Aro, lou tèms es clar ; mai es tant lèu

    arribado uno chavano ! Alor, di dos man, semèno lou papet e ié bouto tout

    soun cor, car l’obro es bello. Un jour, d’acÒ n’es segur, vendran li meissoun : La

    respelido de sa lengo, l’amour de soun païs saran sa recoumpenso. Dins lou

    campèstre, tourna-mai, beluguejaran « li cant dÓu terraire » e sus un èr de

    fifre, mountaran dins lou cèu de Prouvènço, aquéli vers alègre :

    « Desbadouquen nÒsti voulame,

    GalÒi jouvènt, sian i meissoun !

    Chatouno, en fasènt de liame,

    Acoumenças vÒsti cansoun ! »

    E lou papet se bouto tourna-mai à jouga dÓu galoubet….

    Michèu