vendredi 10 avril 2020

Lou journalet dóu Pont de Garanço n° 89 Abriéu 2020


« En gàbi coume lis aucèu ! »
Èro en mars de 2020

Èro en mars de 2020
Li carriero éron vuejo, li magasin tanca, li gènt poudien plus sourti.Mai lou printèms sabié pas, e li flour coumencèron de flouri, lou soulèu lusissié, lis aucèu cantavon, li dindouleto anavon lèu-lèu arriba, lou cèu
èro blu, lou matin arribavo mai lèu.

Èro en mars de 2020.
Li jouine devien estudia en ligno, e trouba d’óucupacioun à l’oustau, li gèns poudien plus ana bada davans li boutigo, nimai ana se faire toumba li pèu. Lèu-léu i’aurié plus ges de plaço dins lis espitau, e li gèns countuniavon de toumba malaut.
Mai lou printèms sabié pas, lou tèms d’ana à l’ort arribavo, l’erbo verdejavo.
Èro en mars de 2020.

Li gèns soun esta bouta en gàbi, pèr apara li rèire-grand, famiho e enfant : Plus ges d’acampado nimai de repas, de fèsto en famiho. La pòu èro devengudo vertadiero e li jour se semblavon.
Mai lou printèms sabié pas, li poumié, lis agroufounié e àutris aubre an flouri, li fueio an crèissu.

Li gèns an coumença de legi, de jouga en famiho, d’aprene uno lengo ; cantavon sus li bescaume en counvidant li vesin à faire ansin ; an après uno nouvello lengo, à èstre soulidàri e se soun councentra sus d’àutri valour.
Li gèns an realisa l’impourtanço de la santa, de la soufrènci, d’aquest mounde que s’èro arresta, de l’ecounoumio qu’a pica de nas.
Mai lou printèms sabié pas, li flour an leissa sa plaço i fru, lis aucèu an nisa, li dindouleto èron arribado.

Pièi lou jour de la liberacioun es arriba, li gèns l’aprenguèron à la televisioun. Lou virus avié perdu, li gèns soun davala dins la carriero, cantavon, plouravon, poutounavon si vesin, sènso masco nimai gant.
Es aqui que l’estiéu es arriba, perqué lou printèms sabié pas. A countunia pamens d’èstre aqui, maugrat lou virus, la pòu e la mort. Bord que lou printèmps sabié pas, aprenguè i gèns lou poudé de la vido.
Tout se vai bèn debana, demouras encò vostre, aparas-vous e proufitares ansin de la vido.
Sourrisen, pantaien e demouren amourous… !


                              Tèste baia pèr Martino

Pasco !
Deja Pasco !
Moun atestacioun derougatòri en pòchi, siéu anado dins un magasin pèr ié faire quàuqui croumpo.
E aqui ai descubert que Pasco s'encaminavo, amor que, coume se de rèn noun èro, lis estagiero èron clafido d'iòu, de lapin, de galino e de campano de choucoulat ; n'en vos ? N'en vaqui !

Emé tout aquéu bourroulis pensave plus à Pasco. E pamens la naturo à moun entour canto li bèu jour revengu ; la vegetacioun flouris à noun plus, li roure venon de faire peta si bourroun pèr larga si fueio nouvelàri ;

 l'auceliho es en aio : faire si nis, sis iòu, cerca de mangiho. 

Li bestiouleto tambèn banejon foro sòu.
Éli nimai soun pas counfinado e sabon pas ço qu'a agarri l'umanita dins soun entié.
Coume pèr nous assoula un pau, aven agu un tèms de calandro tout aquéli jour ; un pau fres la niue, vese cade matin que la vièio a tamisa, uno bello blancado recuerb tout lou prat.
Sian encaro dins la pountannado de la luno rousso, e se saup proun que rabino tout. A rabina li vergié dins Ventour qu'es un malastre de mai.
La luno rousso
plòu o boufo...
Pasco se fèsto toujour lou proumié dimenche après la pleno luno que seguis l'equinòssi de printèms. Dins la semano santo, antan se fasié maigre ; es uno semano de penitènci. Sabe pas se se fai toujour, mai me souvene que, i'a long-tèms d'acò, dins li glèiso,lis ournamen èron escoundu souto de telo negro ; li campano èron muto, es li drole que passavon pèr carriero emé de cracino
pèr anouncia lis óufice. Lou dijòu sant, es lou jour que Jèsu aprés aguè presida la santo taulejado ( la Ceno)
counduguè si disciple au jardin dis óulivié ounte Juda lou trahiguè, e que fuguè arresta. Lou divèndre sant, se revivié la mort dóu Criste en seguissènt lou camin de crous d'estacioun en estacioun. Antan èro enebi de travaia lou dissate de Pasco qu'èro la revengudo di campano.
Âutri-fès, dins la semano santo èro tambèn enebi de manja d'iòu. Es pèr acò que se n'òufrissié pèr Pasco, après li aguè pinta emé de coulourun naturau ( espinarc, caulet rouge, cebo, bledo-rabo)

E ai legi que dins d'ùnis endré lis iòu dóu divèndre sant èron regarda coume marrit, li falié jita . Dins li Voge se n'en servien pèr descurbi li masc ; sènso se faire vèire, faié jita l'iòu contro l'oustau, e se lou mèstre sourtié en cridant, poudias èstre segur qu'èro masc.
Aquest an, Pasco se festejara chascun au siéu, counfinamen óublijo.

                                                          Michello

Lou velouta d'ourtigo


Pèr vous óucupa mai tambèn vous coungousta
( e carga de vitamino pèr vous apara dóu virus)

Emé voste atestacioun derougatòri, anas faire uno pichoto permenado dins un rode fres pèr acampa quàuquis ourtigo. Mèfi, soun meichanto, fau metre de gant un pau espès ( gant de veissello) e coupa lou bout di tijo emé li quatre fueio que soun li mai tèndre ; n'en fau aperaqui un pichot saladié. Li fau aro bèn lava, acò fai toumba si péu ourtigant.
Chapla uno cebo e dos veno d'aiet, li faire un pau couire quàuqui minuto plan em'un pau d'òli d'óulivo, pièi apoundre lis ourtigo e tres o quatre tartifle pas trop grosso, espelucado e chaplado. Curbi d'aigo, un pessu de sau e faire couire à pau près miechoureto de tèms.
I'a plus qu'à escracha tout acò lou mai finamen poussible e vous coungousta !

                                                Michello

Dins aquelo pountannado de counfinamen, i'a forço tèste, image, filme, que viron dins la telaragno. Demié tout acò, n'ai reçaupu un qu'ai trouba forço interessant, une analiso proun justo de la situacioun, alor vous l'ai revira au prouvençau. Lou vaqui :

L'umanita esbrandado e la soucieta afoundrado pèr un pichot afaire...
Un pichot afaire microuscoupi bateja
« Courounavirus »
treviro la planeto.

Quaucarèn d'invesible es vengu faire sa lèi. Remet tout en questioun ; a fa cabussa l'ordre establi. Tout se rejoun en plaço, autramen, diferentamen.
Ço que li gràndi nacioun an pas pouscu óuteni, en Sirìo, en Libìo, au Iémen, aqueste pichot afaire l'a davera. ( an fa la pacho)
Ço que l'armado Argeriano a pas pouscu óuteni, aqueste pichot afaire l'a davera (Lou « Irac » manifestacioun de countestacioun, a cala)
Ço que lis óupausant pouliti an pas pouscu davera, aqueste pichot afaire l'a óutengu ( remandamen d'impost, descargo fiscalo, crèdi à taus zèro, founs d'investimen, baisse dóu cours di matèri proumiero estrategico...)
Ço que li «  gilet jaune » e li sendicat an pas pouscu óuteni, aqueste pichot afaire l'a davera ( baisso di pres à la poumpo, prouteicioun soucialo refourtido...)
Subran se pòu óusserva dins lou mounde óucidentau que lou carburant a baissa, la poulucioun a demeni, li gènt an coumença d'agué de tèms, talamen que sabon pas dequé n'en faire. Li parènt aprenon à counèisse sis enfant, lis enfant aprenon à resta emé sa famiho, lou travai es plus uno priéureta, li viage e li lesi soun plus regarda coume la normo d'uno vido reüssido.
Subran, dins lou silènci, se reviran d'espernautre e coumprenèn la valour di mot : soulidarita e vulnerableta.
Subran nous rendèn comte que sian tóuti embarca dins lou meme batèu, riche e paure. Nous rendèn comte qu'avian cura ensèn lis estagiero di magasin, e coustatan ensèn que lis espitau soun plen e que l'argènt a ges d'impourtanço, qu'avèn tóuti la memo identita umano fàci au courounavirus.
Nous avisan que dins li garage li veituro dis auto gamo soun arrestado just perdequé degun pòu sourti.
Quàuqui jour soulamen an sufis à l'univers pèr establi l'egalita soucialo qu'èro impoussible d'imagina.
La pòu a envahi tout lou mounde. A chanja de camp. A quita li paure pèr ana abita li riche e li poutènt. I'a rapela soun umanita e i'a revela soun umanisme.
Pousquèsse acò servi pèr vèire li limito de l'inteligènci umano fàci à la forço dóu cèu.
A sufis de quàuqui jour pèr que la certitudo vèngue incertitudo, que la forço devèngue feblesso, que lou poudé vèngue soulidarita e councertacioun.

                                    Moustafa Dahleb
                                  Reviraduro de Michello





jeudi 26 mars 2020

Lou journalet dóu Pont de Garanço n° 88 Mars 2020


« De legi sènso retengudo! »

Aro ié sian...

Mau-grat la primo qu'es aqui emé sa sequèlo de flour poulideto, l'auceliho que tout à l'entour bresiho dóu bounur de nisa, lou tèms siau e li caresso dóu soulèu, mau-grat tout ço que d'abitudo nous esgaio, sabèn trop que la situacioun es grèvo, e sabèn pas se deman saren encaro aqui.
Avèn deja agu à mounta quàuqui pouncho emé lou rescaufamen climati e la calourasso que nous aclapo pau à cha pau despièi quàuquis annado, li subroundamen desastrous d'aigo, li flèu coume li mouissau que carrejon de malautié poussiblamen mourtalo talo que la dengue, lou chicoungougna vo lou zica, e encaro li langasto emé la malautié de Lime ; e'm'acò fau parla di baterìo que soun à mand de tua nòstis óulivié e nòsti poumo d'amour. E aro, coume se n'i'avié pas proun, vaqui la pandemìo que nous anounciavon despièi quàuquis annado, talamen que ié cresian plus..
Après la gripo H1N1, la malautié de la vaco folo, lou sida, lou sras, vaqui lou courounavirusse qu'es un flèu vertadié pèr lou mounde entié.

Aro, ié sian...
E nous vaqui entoupina au nostre, chascun au siéu, emé l'enebicioun de sourti, leva dóu besoun de croumpa de mangiho o de remèdi.
Avian jamai vist acò : la soucieta à l'arrèst, li magasin barra, lis escolo tambèn. Touto uno vido que subran s'es aplantado en seguido de la dicho dóu Presidènt de la Republico.

Pèr noumbre de persouno, aquelo situacioun empuro la soulidarita entre li generacioun, sachènt que li gènt «  dins l'age » soun li mai fragile davans aquelo malautié ; mai pèr d'autre, chascun pèr se ! Avien talamen pòu de manca de quaucarèn que di supermarcat an carreja de plen carretoun de pasto e meme de papié teleto!Te demande un pau s'acò es un coumpourtamen resounable ! E meme causo dins li farmacìo emé li vitamino e lou paracetamòu. Aquéli, segur que penson jamai is autre...

Mai coume sèmblo que sian entoupina pèr encaro uno bono passado, belèu qu'acò fenira pèr faire chifra li gènt sus soun biais de viéure, que belèu sian ana un pau trop liuen.
Fau espera que li gènt prengon counciènci qu'es vengu necite de se pausa de questioun sus lou respèt dis autre e de la naturo, sus ço qu'es essenciau pèr viéure ( coume lou dis Pèire Rabhi : la simpliceta urouso); en brèu, regarda un pau mai aut, apprendre à respeta lis autre e plus se counsidera coume l'embourigo dóu mounde, destria li bon di marrit pensamen e tout faire pèr retrouba l'armounìo universalo.
Aro, mai que jamai l'endevenidou de l'umanita es entre nòsti man...

                                                                    Michello

La pesco


Un bourgés de Paris èro sus lou Pont-Nòu que pescavo à la ligno. Un Prouvençau e un Gascoun lou regardavon faire, e jamai lou Parisen pescavo rèn.
-Ah ! Ié diguè lou Bourdelés, aco's pas coume en Garouno : nautre, eiçavau, n'avèn qu'à jita la ligno e tira- e jita-e tira, e jita-e-tira, e chasco fes, un pèis, car, vès, dins la Garouno, i'a autant de pèis que d'aigo...
-Eh bèn, nous-autre, faguè lou Marsihés, dins la Durènço, es encaro plus bèu : i'a ges d'aigo, rèn que de pèis ! E rastelan li pèis e n'en cargan de carreto !

                                            Frederi Mistal

                                        ( leva de l'armana prouvençau de 1868 pèr Jano-Marìo)

                                        La muraio....


L'agué segui dins lou vèntre de sa maire, dins la veitureto d'enfant, la pousseto
Aquelo muraio ounte d'ùni se soun asseta. Aquelo muraio que tant ié courron encaro dessus
De l'atrouba tant auto, de la trouba trop estrecho, jamai proun longo !!!
De l'escala, coume si fraire, si sorre, l'envejo vèn pressanto. Se libera di bras bèn-voulènt.
Deliéura la man quichado pèr la pougno parentalo.
Aquelo muraio di proumié pas mau assegura. Aquelo muraio d'aprendis dansaire de cordo.
Trelima de la despaciènci à l'empachamen meirenau sus aquelo muraio di « laisso-me » d'autounoumìo.
Courre en cridant, en risènt jusqu'au proumiè arrèst óubligatòri.
Sourd o mau-entendènt au respèt de la counsigno : « Estop!Arrèsto ! Espèro ! »
Esquiha, davala en estènt tengu d'à ment, de rèire-pèd, jusqu'au sòu encaro proun bas pèr li pichòti cambo.
Bèn-lèu sara lou proumié saut, en couble pèr uno bono toumbaduro, e lèu- lèu ...TOUT SOULET...lou bonur !!! e la fierta de si gènt...
Lacha pèr de bon la man vigilènto, faire landa soun guide court d'alen.
Bàrri di plang, muraio de la crento, mai subre-tout, muraio de tóuti lis entramble despassa e reüssi.
Aquelo muraio a fa si classo dins li piado dis ancian, di nouvèu e di futurs escoulan.
Pauro muraio ! I'a faugu chabi quàuqui mètre pèr la pauso d'un grihage, mai bèn, lou principau es sauva !!!
Aquelo muraio, l'avès couneigudo, recouneigudo ; vese vosto esmougudo à soun evoucacioun
Vese vòsti sourire i souveni que ié soun estaca.
Aquelo muraio devrié d'èstre marcado au patrimòni municipau, naciounau, ause pas dire moundiau, Mai perqué pas ?
Que vivo aquéu mounumen istouri, aquéu counfidènt malurous, urous, temouin de nòsti vido
Vivo la muraio !
Faudrié ié douna un noum ; gramaci de vosto ajudo.
Anas, cercas ! Ié devèn bèn acò !!
Un noum pèr coumpleta soun adrèisso :
Li Pessado
Carriero Marius Jouveau
84270 Vedeno
                                          Martino
                                                       (Reviraduro de Michello)



                                     Sant Flourèns


Amariéu tant revèire Sant Flourèns,

Aqueste pichot barcarès de Corso, à la sousto dou vènt.
Voudriéu revèire l’Islo Rousso, au soulèu levant
E la ciéutadello de Calvi au soulèu tremount,

Revèire li calanco de Piana que si baus roujo
Cabusson si « car » dins uno mar que rèn ié boulègo.
Voudriéu revèire li gou d’Ajaccio e de Valinco,
La pouncho Campomoro e la baio de Bonifacio.

Bonifacio, tuerto dóu navire corse en Mediterragno,
E si baus blanco dins uno mar bluio inmaculado.
Voudriéu revèire li castagnaredo de Zonza,
Porto-vecchio, lis aguio dóu port de Bavella,
Li pin rouge bacela pèr lou vènt,
Lou siéure, lou fau e la verno oudouranto.
Sant Flourèns, poulido viloto dóu ribeirés,
Ta remembranço m’es tras que caro,
Meme se t’ai jamai perdudo de visto ;
Tras que seguramen, te revèirai jamai plus.
Revèirai plus li vièii castagnié
E tout au long di routo, li pourcalet en liberta.
Revèirai plus, cubert de nèu, lou Mount Cinto,
Lou port de Vizzavona e lou Mount di Oro.
Revèirai plus lou bartassas corse amé lou cade,
Li nerto, li messugo, li ginèsto, l’arbous,
Lou bartassas tout embuga d’istori e de legèndo,
Espandissènt à l’entour soun perfum de lavando.

Anarai plus à Fozzano sus lou toumbèu de Colomba,
Aquesto chato dóu miejour corse, erouïno de la vendetta.
Revèirai plus lis Isclo Sanguinàri
Nimai lou regard mesfisènt de l’ome insulàri.
Revèirai plus lou drapèu de la tèsto de Maure
Floutejant quauco-part sus un semafore.
Corse, destourbas plus lou païs d’un afougamen guerrié,
Arrestas aquesto foulié chaparello menant à la misèri,
Noun à la lèi dis armo,
Arrestas de faire coula de lagremo !
Adiéu Corso, Islo de Bèuta, Islo d’Amour,
Tant de cop cantado pèr li troubadou.

                           Ivan Castagné 
(reviraduro en prouvençau pèr li sòci dóu Pont de Garanço)



mardi 24 mars 2020

Lou journalet dóu Pont de Garanço n° 87 Febrié 2020


«En camin pèr lou bèu tèms!  »

La biciéucleto


Quouro lou titre de reino li pople t’an douna,
N’an fa que soun devé, car l’as bèn gagna.
Li proumiés ome que te mountèron,
Es en bos que te fabriquèron.
Sus ta taio fino aut ajouca,
Amé li pèd, butavon sus li calado.
Mai prenguèron mens de peno
Quouro aguèron trouba la cadeno.
Pièi, las d’èstre trantaia,
Te mountèron sus de budèu gounfla
E fuguèron bèn entrepacha
Li proumié cop que fuguèron creba.
E d’ameiouracioun en coumplicacioun,
Siés arribado à la pouncho de la perfecioun.
I’a ges, acò dempièi d’annado,
De camin, de draio, de despartamentalo
E tambèn de gràndi naciounalo
Que li piado de ti rodo ié soun pas marcado.
Se counton plus li courregudo qu’as gagnado,
Nimai li susado que li courreire an agantado.
Dins noste rode, esperan à l’avanço
De vèire passa lou nouvèu Tour de Franço.
Perèu, dóu pichot à la Grand,
Touto l’oustalado te passo sus l’esquino.
Un tèms, li veituro t’avien destrounado,
Dins un cantoun, te languissiés, mespresado,
Esperaves tranquilamen la revengudo,
Crese qu’à l’ouro d’aro, ta glòri es tournado.
Aro que parlan de petròli, de barrau,
Te countèntes de l’òli di boutèu.
Tout cambio e pamens
Dóu païs d’aut au levant,
Dóu pounènt au trelus,
Troubarès la causo un pau redo,
Segnourejo sèmpre Sa Majesta la biciéucleto.


German Barthe
(reviraduro en prouvençau pèr li sòci dóu Pont de Garanço)



                                  La Candelouso


Fuguè celebrado tre lou siècle quatren à Jerusalèn e respond à dous evenimen :
D'en proumié, la purificacioun de la Vierge Marìo, quaranto jour après la neissènço de l'enfant Jèsu Pièi à la presentacioun de l'enfant Jèsu au tèmple, ( lou fau counsacra au Segnour) ; acò èro uno lèi jusiolo pèr tout nouvèu na.

Lou vièi Simeoun fuguè prevengu pèr lou Sant Esperit que noun defuntarié sènso agué vist lou messìo. Lou jour de la presentacioun de Jèsu au tèmple, lou vièi Simeoun, prevengu pèr lou Sant Esperit, emé la proufetesso Ano, anèron à l'endavans de la Santo famiho, Simeoun prenguè l'enfantoun dins si bras e diguè à Marìo qu'un glàsi ié traucarié l'amo.
Avans la purificacioun di femo au moumen de si relevaio, devien adurre un agnèu en sacrifice ; e se lou poudien pas, alor devien adurre un parèu de couloumbo.
Pèr aquéu dous de Febrié que fuguè nouma de long-tèms «  Purificacioun de Marìo » se fasié uno proucessioun emé de candèlo, es belèu d'aqui que vèn lou noum de « Cadelouso » pèr aquest evenimen. 

Li cire blanc de la proucessioun simboulison la pureta de Marìo, la candour de l'enfant e la drechuro de Jóusè.
Dins li campagno, lou cire benesi èro radu de la proucessioun e devié pas s'amoussa en camin ( èro marrido marco!) Ié fasien faire lou tour di champ, di vergié, dis estable ounte fasien raja quàuqui gouto de ciro dins li grùpi, passavon tambèn davans li brusc, bord qu'es lis abiho que fan la ciro di candèlo. Fin finalo, lou cire èro pausa sus l'armàri ounte servié pèr apara l'oustalado. S'atubavo que qu ouro i'avié uno mauparado, un gros aurige, o quouro quaucun de l'oustau èro à mand de defunta.

E, m'anas dire, lou crespèu, dequé s'endevèn dins tout acò ?

Sèmblo qu'èro tambèn un rite de prouteicioun pèr lou blad. Un prouvèrbi que se disié dins mant un endré disié : «  Se vos pas de blad carbounous, manjo de crespèu pèr Candelouso »
Adounc èro pèr que li recordo de blad agantèsson pas la malautié dóu carboun. Segur, èro li femo qu'alestissien li crespèu, mai èro lou mèstre d'oustau que li fasié sauta pèr li revira dins la sartan ; em'uno pèço d'or o d'argènt dins la man gaucho, acò i'asseguravo crespino e bonur.
E se d'asard se capitavo que lou crespèu anèsse ajougne lou cire benesi en aut de l'armàri, se ié secavo tout l'an e servié tambèn d'aparamen pèr l'oustalado.

Antan, lou dous de Febrié de vèspre, li gènt de Bedarrido anavon en ribo de Sorgo, dóu coustat de Vau-Croso : fissavon de candeleto sus de pousteto que pausavon sus l'aigo. Se lis embarcacioun se desviravon o se li candeleto s'amoussavon en routo, acò marcavo que l'ivèr èro à mand de s'acaba, que i'aurié bèn-lèu plus besoun de lume.
A Marsiho, fasien de pichot bescue en formo de barco, li naveto, e acò ramento tambèn la barco di Santo Marìo.
A l'ouro d'aro, à Bedarrido, «  negon li lume » un pau mai tard dins la sesoun, bord que pèr Candelouso, se dis que se lou tèms es clar, acò es marrido marco, l'ivèr reprènd e fai quaranteno...
Alor, mèfi !
                                                                 Michello