lundi 3 septembre 2012

Setenco journado de la Sorgo

  Aquelo journado, à l'iniciativo de la Coumunauta de Coumuno di Païs di Sorgo e di Mount de Vau-Cluso, a pèr toco de sensibilisa lis abitant dóu terraire sus li richesso mai tambèn la fragileta de noste patrimòni naturau, e en particulié la Sorgo. Sara l'escasenço de promòure lis acioun d'aparamen e de valourisacioun di mitan eigassié. Aquest evenimen se debanara à Castèu-Nòu de Gadagno, plaço dóu marcat i rasin, lou dimènche 30 Setèmbre 2012, de 9 à 18 ouro ; es ourganisa pèr la Coumunauta de Coumuno e l'Assouciatioun «  Li Pimpinello ». Dous temo saran trata pèr lou biais de counferènci, espousicioun, animacioun :
    • Lou jardin naturau : li bono pratico, lou jardin bioulougico, la naturo dóu sòu, lou meiouramen dóu sòu, lou gapan, li tratamen naturau, taio e ensertage, lis insèite aussiliàri dóu jardinié.
    - La bioudiversita de la Sorgo, eme tambèn d'espousicioun, animacioun, escouregudo boutanico pèr presenta la bioudiversita eigassiero  : li planto di ribo e li bèsti. Em'acò, i'aura perèu un tro de planto, d'espousicioun de tablèu dins lis aubre, d'espaventau, d'espetacle, de musico.   Intrado à gràtis


                     
Poudès legi lou prougramo coumplèt( e en francés) en cliquant sus lou liame çai souto : www.les-pimprenelles.com






lundi 27 août 2012

Lou pont de garanço, mai qu'es acò ?

 

Aquelo assouciacioun fugué creado en 1985, à l'iniciativo de quàuqui vedeneso * desirouso de perpetua e promòure la culturo prouvençalo, si tradicioun e sa lengo, la «lengo-nostro ».

Vint e sèt an après, aquelo associacioun countunio d’oubra dins lou percas de la toco que s'èro fissado à la debuto.

La toco proumiero de l 'assouciacioun es d'acampa de persouno que perseguisson lou meme ideau e afourtisson nost'identita prouvençalo, valourison nosto culturo, tout acò dins un esperit amistous e couviviau.

Tout de long de l'annado, un cous de lengo prouvençalo es douna chasque semano pèr li sòci que lou souvèton ; aquest cous es anima pèr lou president de l'assouciacioun, e perèu dins mant uno escolo primàri.

L'assouciacioun ourganiso, dous o très cop l'an, de sourtido-vesito de rode diferènt, chausi pèr soun interès istouri, touristi e culturau.

De repas e matinado recreativo dins l'esperit de la culturo prouvençalo soun perèu ourganisa, emé de tiatro, de cantadis, espousicioun, charadisso, etc..

Despièi aquest'an, avèn crea lou Journalet, pichot recuei de tèste redegi en lengo prouvençalo pèr li que participon au cous, evoucant de pajo de l'istòri de Vedeno, o encaro tratant d'àutri sujèt, à la chausido de chascun. La toco d'aquèu journalet, en mai de l'eisercice linguisti, es de crea de liame demié li sòci e lis abitant dóu vilage.

Aro, poudès legi aqueli journalet çai souto.

Se n'en voulès assaupre un pau mai sus nost’ assouciacioun, nous poudès escriéure e douna vost'adrèisso eleitrounico o voste numerò de telefouno sus lou « blog »  la secretàri, Michello,  vous respoundra. Poudès perèu la souna au 04 90 22 00 83.

* vèire lou numero 1 dóu Journalet

jeudi 23 août 2012

En condensé, le programme du dernier trimestre 2012 pour l’association « Lou Pont de Garanço »

 

( Nous y reviendrons en détail ultérieurement)

Samedi 8 Septembre à l'Espace Bardi : Journée des Associations ; vous pourrez y rencontrer les membres du bureau .

Samedi 13 Octobre : Sortie de la journée à Sault :(en car) visite de la nougaterie Boyer ainsi que du musée de la découverte et de la nature. Repas de champignons au « Bistrot » à saint Trinit. Prix : 40€ pour les adhérents et 45 pour les non adhérents.

Samedi 17 Novembre : à 15 heures, à la Maison des Associations, Conférence-spectacle sur Jean-Henri Fabre par Jean-Bernard Plantevin. Libre participation aux frais. Exposition sur Jean-Henri Fabre «  Lou Félibre di tavan ».( Visible toute la semaine précédente à la Maison des Associations)

Samedi 8 Décembre, à Cappeau : à midi, repas provençal :

apéritif, anchoïade, gardiane de taureau et tian de macaronis suivis des treize desserts. 

25 € par personne, vin et café compris. Après-midi, en musique et en chansons .

                          ************************

Tous les jeudis, de 17h30 à 18h30, cours de Provençal à la maison des Associations.

               ********************************************************

Adhésion à l'Association : personne seule : 11€. Couple : 15 €

lundi 20 août 2012

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°15 Jun 2012

Soulèu de Jun, Rouino degun.

Lou jardinié biaissu fai de multiplicacioun

« De-que fas aqui agroumeli amé tóutis aquèli brouqueto sus lou sòu? Lis as toumbado ? Li vos plantado ? Dounaran rèn, sabés, meme se lis arroses bèn. Siés devengu calu !» demandè lou Dardar en arribant dins lou jardin dóu jardinié biaissu.

« Siéu en trin de faire tout simplamen, uno multiplicacioun », respoundeguè lou jardinié biaissu que dispausavo si brouqueto verticalamen e ourizountalamen.

« Amé de brouqueto ? Ié vas bouta fiò e vas legi alor dins la tubèio lou resultat?» galejè lou Dardar.

« Es simple; i’a gès de mascarié; tè, sarro-te de iéu ! Vas vèire ; anan, se

vos, multiplia 32 pèr 12 » : S’agroumelèron ansin ensèn.

image

Lou Dardar n’èro estabousi e un tèms demourè mut ; diguè enfin, amiratiéu :

« M’aurié agrada aquesto metodo ; es pas besoun de saupre li taulo de multiplicacioun ; sufis de saupre coumta e d’agué de brouqueto ; se pòu-ti faire amé un bate-fiò? Aquèli taulo, me n’an fa vèire ; quant de cop siéu esta puni de pas saupre 7x7, vo 8x7 ; n’ai recegu de cop de règlo sus li dèt ; me vene li tressusour, rèn que de ié pensa ».

« Mai, es parié se li noumbre soun mai grand ? » apoundeguè pamens.

« Vas vèire, es pas mai coumplica ; anan calcula 432 x 142. Nous fau plaça li brouqueto dóu meme biais e coumta li poun d’interseicioun ».

image

« Ço que fau saupre tambèn es quouro i’a un zèro, te ié fau bouta uno verticalo vo uno ourizountalo en pountiha ; mai, i’a gès de poun d’interseicioun sus aquelo ligno » ajoutè lou jardinié biaissu que voulié que soun esplicacioun siguèsse coumpleto.

E se boutè sènso mai d’esitacioun à calcula 502 x 14 :

image

Lou Dardar n’èro espanta, subretout que lou jardinié biaissu apoundeguè :

« Aquesto metodo es la metodo musulmano qu’es anteriouro à nosto metodo que s’en es ispirado».

« Es ma Justino que vai èstre esbarlugado e dubrira d’iue coume de poumo, aqueste sèr, quouro ié moustrarai la metodo ! Poudra plus dire que passe mi journado à barjaca e à bèure» diguè lou Dardar que sourtié adeja de l’aigo fresco de la Sorgo, la boutiho de vin.

Michèu

Cerèsto, moun vilage !

Vous ai souvènti-fès parla, dins li ligno d'aquéu journalet, de moun vilajoun dis Aup de Auto Prouvènço qu'es resta liga à mi souveni d'enfanço.

E belèu qu'avès ausi dire qu'à Cerèsto, «li femo se destapon lou quiéu pèr se tapa la tèsto ». Sabès-ti perqué ? Aquelo reputacioun vèn de ço qu'un jour de chavanasso, un estrangié que passavo pèr aqui, veguè li femo quita li champ à la precipitado e escussa si jupo sus sa testo pèr s'apara de la plueio !

Situa à mié-camin entre Ate e Manosco, Cerèsto es lou proumié vilage dóu despartamen dis Aup de Auto Prouvenço, sus la routo naciounalo cènt, àutri-fès vio roumano. Es aquelo vio que desseparo li dous coustat dóu vilage ; à man gaucho, en anant en direicioun dis Aup, lou vièi vilage, valènt à dire la partido la mai anciano, emé soun castèu, si bàrri, si presoun, pièi lou bastimen de la Carita, ancian espitau qu'aculissié li malaut, lis acidènta e subre- tout lis indigènt ; i'a perèu uno vièio font e d'oustau adourna de rambai que soun lou testimòni de ço que fugué la vido dóu vilage au tèms passa. À man drecho, sus lou pendis de la colo « la Gardeto », la partido la mai recènto qu'a resulta de l'enançamen dóu vilage.

Quouro ère pichouneto, anavian jouga dins li rouino dóu vièi vilage ; i'avié gaire d'oustau abita, e aro, mai de mié-siècle après, es lou countràri ; pau à cha pau, li vièis oustau soun esta restaura, alor que de l'autre coustat , n'i’a un fube que soun encaro barra. Tout ço que fasié viéure li gènt, àutri-fès, a fini de founciouna. À l'ouro d'aro, coume dins tóuti li vilajoun, à la bello sesoun, se ié rescontro mai d'estrangié que de gènt dóu païs : i'a que de lis escouta parla, pèr carriero o à la terrasso di café ; ausirés pus nimai clanti quàuqui bèlli fraso en lengo nostro ! Nòsti rèire soun mort e li jouine soun parti gagna sa vido à la vilo e an leissa plaço is estivadié qu'atrobon lou vilage forço agradiéu.

Tout amoulouna dins la planuro dóu Calavoun e di dous ribiero « l'Aigo-bello » e « l'Encrèmo », agouloupa pèr li colo e lou « Grand Leberoun », es ansin apara di reguignado dóu mistrau, mai ié fai mai fre l'ivèr qu’à Vedeno : Aquest ivèr, lou termoumètre es toumba à mèns vint! Em'acò, de païsage magnifi, de rode interessant que siegue sus lou plan geoulougi, boutani e istouri, n’i’a pèr tóuti. D'eisèmple, se pòu vèire encaro de rambai rouman, un oustau data de l'age-mejan, e subre-tout, lou « Priéurat de Carlu » que ié fuguèron bastido tres glèiso, e qu'èro plaça, au siècle XIIen, souto la dependènci de l'abadié de Moun-Majour. N'en resto, vuei, qu'un tros d'uno glèiso e de toumbo cavado dins lou roucas.

N'i’aurié talamen à vous counta, sus lou vilage e soun entour, que se n'en poudrié faire un libre ! ( d'efèt, n'ia un!) Mai pèr coumença, crese que lou miés sarié de vous ié mena faire un pichoun viage... Mai avisas-vous, amor que, coume lou dis l'adàgi : « À Cerèsto, quau ié vai, ié resto ! »

Michello

Lou papet e la mameto partejon tout

Lou papet e la mameto que manjon tóuti dous dins si quatre vint an, van pèr lou proumié cop, encò lou « Mac-Do » souto li counsèu de si felen pèr uno serado d’ivèr. N’an talamen ausi parla ; poudran ansin se n’en faire uno idèio. Fau viéure amé soun tèms ; après l’ourdinatour e sa telaragno, ié poudran plus dire que soun d’un autre tèms.

Fan si coumando e passon pièi à la caisso pèr paga soun platèu avans de s’ana asseta à uno taulo au mitan di jouine que lis arregardon forço souspres de li vèire aqui. Sus soun platèu, i’a un « hamburger », un paquet de foundo e un vèire de « coca ».

Lou papet sort alor soun « hamburger » de soun embalage e lou coupo en dous ; fai parié amé li foundo en n’en fasènt dos part. Plaço alor uno mita dóu repas davans sa femo e l’autro davans èu. Pren pièi uno goulado de « coca » avans de tèndre lou vèire à sa femo que n’en fai tout autant.

Lou papet se bouto alor à manja mentre que sa femo l’arregardo sènso touca à la nourrituro.

Un jouvenome que lis agachavo dempièi un moumenet, pensè alor qu’aquèli dous èstre avien pas li mejan de se paga un vertadié repas ; alor, sènso esita, se sarro d’èli e ié prepauso de i’óufri, un pau entrepacha, un autre repas. « Sias veramen bèn brave, diguè lou papet, vous gramacian, mai avèn pres l’abitudo de tout parteja amé ma femo e sian forço touca pèr vosto generouseta. »

Li gènt vesien pamens que la mameto manjavo pas alor que lou papet èro adeja à mand de fini sa part.

Lou jouvenome ié pousquè plus teni e s’aubourè tournamai pèr li suplica d’aceta soun ofro. Aqueste cop, es la mameto que ié respoundeguè : «  Avèn veramen pres l’abitudo de tout parteja ; sias souspres de pas me vèire manja ; es pamens simple, espère si dènt pèr coumença. »

Michèu

La Font de Vaucluso

Vaucluso es un pichot vilajoun que soun gourg, de cop que i’a à descubert e d’àutri cop tout degoulant d’aigo, n’a fa sa renoumado. Ère touto jouineto que lou couneissiéu dejà e que countunie encaro de vistaia amé plasé : fau dire que mi Grand dóu coustat de ma maire ié demouravon bord que moun Grand èro direitour de l’usino eleitrico « Chancel » . Aquesto usino fournissié l’eleitricita à la papetarié de « Groumello ».

Pèr lis ana vèire, partian de Vedeno à biciéucleto, ma sorre e moun pichot fraire tóuti dous dins un panié fissa sus li velo de mi gènt. I’a bèn dins li 25 kilometre e nous falié uno bono ouro miejo pèr i’arriba. Iéu, qu’èro plus grando, aviéu un velò pèr iéu souleto. Bèn souvènt, Memèi me gardavo pèr passa quàuqui jour e un pau mai quouro èro li vacanço. Èro un reau plasé de demoura amé èli. Ajudave Memèi pèr pourta la banasto de linge qu’anavian rinça dins l’aigo lindo de la Sorgo : I’avié un endré qu’èro bèn arrenja amé uno pichoto caisso garnido de paio. Regardave alor la Memèi que mandavo li linçòu dins lou riéu ; quouro toucavon l’aigo, aurien di un gros baloun tout blanc que despareissié lèu dins l’aigo ; falié alor faire lèu pèr li retira de pòu que s’acrouquèsson dins lou founs. Li vese encaro coume s’èro aièr. De retour, fasian uno pauseto à l’usino que li machino ié fasien un brut dóu tron de diéu.

Un jour, Memèi demandè au tountoun Jòrgi de i’aganta uno troucho di mai bello pèr noste dina ; lou tountoun prenguè alor uno fourco e lou seguiguère sus la pichoto passarello ; vesian ansin passa li troucho ; fasian gès de brut ; pamens, d’un cop se e subran, plantè la fourco dins l’aigo e la retirè amé uno troucho embrouchado dins uno bano de l’óutis e que boulegavo que noun sai, pèr ensaja de s’escapa. Èrian countènt de faire plasé à la Memèi.

I’avié forço causo à faire ; anave amé moun arrousadou, cerca d’aigo à la poumpo. Poudiéu alor ana touto souleto au bord de Sorgo pèr acampa de crèissoun pèr lou dina ; ço que fasié plasé à la Memèi. Lou Pepèi nous countavo d’istòri ; nous parlavo dóu «  Paire Francès » que nous vendrié querre s’erian pas sajo. Dins soun ataié, i’avié dins lou founs un roucas en formo d’uno croto qu’èro soun oustau ; nous parlavo tambèn de « Sant Veran » qu’avié tuia la « Coulobro » que s’escoundié dins uno baumo sus lou camin de la font. N’èro proun pèr nous faire pantaia e teni bèn sajo. Nous parlavo perèu d’uno barco en travès dóu gourg que s’èro afoundra e à jamai perdudo.

Sabèn aro que soun gourg es lou mai prefound de tóuti lis aven d’aigo counèigu : En 1985, lou « Modexa » atenguè lou founs dóu pous à -308metre.

Uno annado, uno cousino èro vengudo en vacanço amé iéu ; lou pous èro bèn bas ; avian prouficha que sis aigo siguèsson basso, pèr marcha en sautant de caiau en caiau jusqu’au gourg mounte ma tanto nous esperavo. Dintrerian alor dins ço que ié dison li chambro : Pèr i’ana, nous fauguè ribeja l’aigo prefoundo ; touto pòurouso, arriberian davans un roucas escrincela en formo de banc que ié faguerian uno pauseto avans de tourna prene lou camin de la revengudo.

À l’ouro d’aro, lou vilage es counèigu dins lou mounde entié ; pèr iéu, es un chale de ié tourna pèr ié retrouba li souveni d’uno enfanço urouso.

Oudeto

Pèr marrit tèms

Ma maire avié pòu dis uiau e di tron. Perèu, quouro la chavano s’anounciavo e que s’ausissié li proumié rampèu dòu tambour di cacalauso, nous acampavo amé ma cousino dins un membre de l’oustau qu’avié bèn barra e nous demandavo de dire amé elo la preguièro seguento :

« Santo Barbo, Santo flour à la courouno de moun segnour, se lou tron toumbo, Santo Barbo lou vai reteni »

E acò, tant que l’aurige s’èro pas enana.

Èro soun paro-tron que l’aparavo dóu dangié.

Jano-Mario

Moussu Longerot, que ié disien « Zizi »

Garde un bon souveni d’aquest ome qu’èro un ami de mi gènt e subretout un ami de tóuti li vedenen.

Èro un ome qu’a jamai fa de fum ; èro nimai un grand barjacaire ; rendié service à forço gènt : Fau dire que i’avié pas soun parié pèr repara li reloge e li reviho-matin : chasque cop que noste reloge batié de l’alo, mi gènt lou rampelavo e tournavo douna vido à noste pico-son.

Demouravo quartié dis iero à coustat de Moussu Serra. Pèr arriba à soun apartamen, falié segui un long courredou un pau sourne ; dintravian alor dins la cousino que tóuti si moble emai la taulo èron plen de reviho-matin e mecanisme de reloge qu’esperavon d’èstre repara ; de tèms en tèms, l’un d’èli sounavo e metié ansin d’envirouno.

Se desplaçavo à biciéucleto ; lou vese encaro amé si gròssi luneto e sa roupo griso sus l’esquino que gardavo touto l’annado.

Rendié de pichot service à Marcèu Rose : Lou Marcèu, Dardar e Zizi fasien un trio infernau que couneissié pas l’enuei.

Moun paire me countavo qu’uno annado qu’avien requisiciouna tóuti li chivau pèr la guerro, lou Marcèu e soun Zizi avien atala la daiarello à la camiouneto e Zizi semblavo « Benhur » sus soun càrri.

Fasien partido d’uno epoco que semblo bèn luencho, mai soun encaro presènt dins la memòri dis ancian de Vedeno que n’en gardon un souveni amistous.

Andrielou

N.B : S’avès uno istòri à nous counta (meme en francès), esitas pas : Nous agradarié de la bouta sus aquest journalet.

Li gènt dóu journalet se bouton en vacanço e prenon dato pèr lou mes de setèmbre pèr lou numero 16. En esperant, bono leituro de noste journalet ! Vous poudès de mai, proucura lou recuèi di dès proumié numero de noste journalet au pres de 3.50€ que vous fara ansin de bòni leituro pèr li mes d’estiéu à l’oumbro souto la figuiero (auprès de Michello Craponne : 04 90 22 00 83)

….E belèu à la dintrado pèr lou cous de prouvençau dóu dijòu à l’oustau dis assouciacioun ?

Michèu

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°14 : Au mes de mai, Vai coume te plais ! Mai 2012

 Au mes de mai, Vai coume te plais !

Chut ! Lou jardinié biaissu chifro

(vèire lou numero 13 dóu journalet)

Lou jardinié biaissu e Dardar, asseta tóuti dous sus lou banc, van ensaja de determina l’autour dóu tihòu que lis assousto amé tant de bonur.

« Counèisses Thalès ? » demandè lou jardinié biaissu à soun coulègo.

« Siéu jamai sourti de Vedeno e l’ai jamai rescountra dins li carriero dóu vilage; dèu èstre un estrangié» ié respoundeguè lou Dardar tout naturalamen.

« Fai rèn », diguè alor lou jardinié biaissu sènso souspreso nimai de trufarié,

« Faren sènso soun ajudo ; vas vèire, es pas coumplica ; en proumié, me fau faire un dessin de la situacioun».

image

« Anan moustra aro qu’aquèli dos surfàci sounegalo », e lou jardinié biaissu escriguè :

Verai, S + surfàci(CAB) e S’ + surfàci(EAB) soun egalo bord que dounon tóuti li dos la surfàci(ABD).

Mai, surfàci(CAB) = (1/2)12 x h bord que sa autour es CB

surfàci(EAB) = (1/2) h x 12 bord que sa autour es egalo tambèn à CB

Aquèli dos surfàci soun dounc egalo ; ço que douno alor l’egalita souvetado.

Mai alor :

(1/2) 0.8 h = (1/2) 12.8

e dounc : h = 12.8 :0.8 = 16

« Lou tihòu a dounc 16 mètre d’aut e es iéu qu’aviéu rasoun » ajoutè lou jardinié biaissu.

Lou Dardar escumejavo tant avié degu fourça pèr segui lis esplicacioun simplo de soun coulègo ; L’escolo èro pas estado soun fort e preferissié li recreacioun e subretout acoumpagna soun paire à la casso; amavo forço la casso à l’espèro escoundu dins un di poste de Piécaud ; Falié espera pèr un pichot fenestroun, la vengudo d’un cha-cha atira pèr lis apèu dins si gàbi coumprado à Mazan que mancavon pas de canta tre que passavo un vòu de tourdre. Fuguèron pèr Dardar de moumen requist. Se rapelavo en particulié, lou matin que fasié talamen fres dins lou poste, que soun paire avié degu escampa d’aigo dins lou canoun de soun fusiéu, talamen èro jala.

Se falié resigna ; li matematico avien parla ; i’avié plus gès de counstestacioun poussiblo.

« Se bevian un cop de vin fres ? Tout acò m’a seca la gargamello ! » pousquè pamens dire lou Dardar.

Michèu

Dóu tèms de mi gènt

Mi gènt èron masié au Pountet dins uno granjo que ié disien « La Tàpi ».

Dóu tèms de la guerro, moun paire fuguè moubilisa e demourère ansin soulet amé ma maire pèr l’ajuda à rustica. Me souvène que me falié alesti bèn souvènt noste chivau ; coume ère bèn pichot e lou chivau grandas, falié que mountèsse sus un escabèu pèr ié bouta soun coulas ; poudien ansin l’atala à la carreto pèr ana querre de bos. Me falié pas tambèn manca l’escolo qu’èro à Vedeno dins l’oustau qu’es devengu dempièi la coumuno. Me remembre en particulié de l’ivèr 40 que fuguè rigourous amé de nèu que lou mistrau avié acampado en coungèro mai auto que li sebisso. Amé mi vesin e vesino, fasien alor la routo de l’escolo ensèn e nous falié franqui li mouloun de nèu ; pèr acò, avien de caussaduro mountanto di semello clavalado. Arribavian li proumié e pèr se recaufa, falié bouta fiò au pèile en anant querre lou carboun e lou bos dins la croto souto l’escalié qu’es devengudo aro l’acuiènço de la coumuno.

Es amé uno grando esmougudo à l’ouro d’aro que monte en prenènt moun tèms, aquèlis escalié que n’en couneissiéu lou noumbre eisat di marcho e qu’escalave quatre à quatre.

Roubert

La casso au « drapèu » vo à « la filocho »

Vous vau parla de la casso is aucèu amé un « drapèu » que d’ùni ié dison tambèn « la filocho » ; aquelo casso se praticavo i’a forço tèms e es à l’ouro d’aro óublidado. Se fasié amé un grand fielat di pichoto maio que fasié tres mètre de larjo sus quatre mètre d’aut ; èro fissa de chasque cousta sus dous grand bambou. Aquesto casso èro interdito mai li gènt de Vedeno se n’en garçavon.

À l’epoco, manjavo dins mi dès an ; amé moun paire, partian pèr uno niue de nouvello luno es à dire negro niue e subretout pèr un grand mistral, tenènt lou drapèu plega autour di bambou jusqu’au liò de casso. Vesitavian principalamen li gràndi sebisso de ciprès de nòsti terro; nous boutavian alor dóu cousta dóu miejour, qu’es aro en ribo dóu loutejamen di lavandiero. Alor, desvertouiavian noste fielat e chascun de soun cousta en l’estirant, aubouravian lou bambou en lou placant fòrt contro lis aubre ; au bru, lis aucèu ajouca pèr la niue dins li branco, s’envoulavon dins lou sèns dóu vènt e se prenien ansin dins lou fielat ; falié alor faire lèu pèr lou tanca en rejougnant li dous bambou e lou toumba sus lou sòu pèr que lis aucèu s’en escapèsson pas. De-tastoun, nous falié alor cerca lis aucèu pèr li bouta dins un saquet especiau que ié disien « lou tambour ». Après agué recoumença l’ouperacioun un pau mai liuen, rintravian à l’oustau lou tambour coumoul de pichots aucèu.

À l’oustau, après uno bono enfusioun begudo amé un pau de riquiqui, falié tria lis aucèu : gardavian li gros bè, es à dire li gaiet, li tourdre, li merle e li passeroun que boutavian dins de gàbi ; quant is àutri, li bè fin amé li rigau, li petouso, cardelino, pimparrin..li boutavian dins uno autro gàbi pèr ié poudé rèndre sa liberta tre l’endeman.

Vous ai signala qu’aquelo casso èro interdito ; nous falié faire atencioun pèr pas toumba sus li gardo ; perèu, nous es arriva quàuqui pichòtis aventuro.

M’ensouvène en particulié, la niue que marchavian long de la routo e que veguerian dos lanterno de biciéucleto que se sarravon de nous. Manderian lestamen noste fielat dins lou valat ; avian bèn fa, èron li gendarmo ; uno fès parti, me fauguè davala dins lou valat plen d’aigo pèr recoubra noste fielat ; n’en fuguè quite pèr un bon ban di pèd. Uno autro fès, en pleno casso procho d’un masié, fuguerian destourba pèr li chin que japavon que noun sai ; veguerian alor arriba lou prouprietàri que nous menacè de soun fusiéu ; finalamen, tout finiguè bèn car èro uno couneissènço de moun paire.

À l’ouro d’aro, li sèr de grand vènt, m’arribo de pensa à n’aquelo casso ; mai , mounte soun passa lis aucèu ? lou mounde mouderne lis a-ti tua ?

Roubert

Receto dóu basilicot

Dins un mourtié, trissas en proumié tres veno d’aiet amé vint-dos fueio de basilicot e dos poumo d’amour pelucado que sara facile se lis avès trempado dins d’aigo-bouiènto. Apoundès pièi cènt gramo de parmesan, vint-dos amelo de pin escrachado ; pastrouias bèn en ié boutant de rajado d’òli d’óulivo vai sèns dire.

Servès acò sus de pasto o dins uno soupo de liéume que ié disèn justamen « soupo au pistou ». E vous parle pas de soun perfum !

Jano-Mario

Li meissoun

En 1951, quouro coumencère moun ativeta agricolo après lou passage de moun certifica d’estùdi, soun li meissoun que m’an lou mai impressiounado.

À n’aquelo epoco, lou travai se fasié à la man ; moun Grand coundusié li dous chivau que tiravon la segarello de long timoun d’enterin que moun paire sus un sèti à coustat tenié uno fourco de bos ; la segarello avié un viret que moun paire aciounavo pèr n’en faire li garbo.

Tout au long de l’andan, cinq vo siés ome travaiavon pèr liga de garbo ; fasié forço caud e pamens falié carga uno vèsto sus l’esquino vo uno camiso de longui mancho : Li champ de blad èron pas deserba e li caussido mancavon pas de nous pougneja.

Après la coupo di blad, se fasié de pichot garbeiroun de quatre garbo, sus lou champ : dos fàci-à-fàci, lou gran en l’èr.

Quouro lou gran èro bèn se, falié carga li garbo sus la carreto pèr li mena à l’iero ; moun Grand èro mai que mai fort pèr mounta lou grand garbeiroun : Ié falié passa li garbo uno à cha-uno qu’amoulounavo alor d’à geinoui en round vo en óuvale.

L’arribado de la baterello èro un evenimen : Tóuti lis enfant dóu quartié venien. Èro un travai de rouman e falié agué de merite pèr rustica dins la póusso e la calour. Lou gran recaupu dins de sa, èro mounta dins lou granié en esperant de lou mena au moulin.

Lou sèr, après uno journado forço alassanto, la taulo èro messo souto li platano e ansin, oubrié e la famiho qu’avien rustica dur tout lou jour, èron entaula pèr festeja ; mancavo rèn ; lou bèure,li poulet e lapin qu’èron esta reserva à l’evenimen èron engouli amé grand apetis.

Aquèli moumen s’óublidon pas, patroun e oubrié acampa après uno journado de fort rusticage.

À n’aquelo epoco, lou blad èro de bono qualita, bèn madur e noun trata ; aro, lou deserbage, lou tratamen chimi dóu carboun, l’engrais an ameioura li rendemen mai au detrimen de la sabour de la farino.

Certo, lou prougrès a demeni lou penible dóu travai mai li païsan soun-ti mai urous qu’antan ? D’àutri pensamen li rendon mai soucitous.

Andreloun

N.B : S’avès uno istòri à nous counta (meme en francès), esitas pas : Nous agradarié de la bouta sus aquest journalet.

Impourtant : Es poussible de coumanda lou recuei religa di dès proumié numero de noste journalet au pres coustage de 3.50€

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°13 Abriéu 2012

: Au mes d’abriéu, Touto bèsti mudo de péu.

Quant a d’aut lou tihòu dóu jardinié biaissu?

Lou jardinié biaissu e soun coulègo « Dardar » amavon de se retrouba li jour de calourasso, sus lou banquet souto lou tihòu qu’èro dins un cantoun dóu jardin.

Barjacavon alor dóu tèms passat ; óublidavon pas de metre au fre la boutiho de vin acroucado à uno courdello, dins l’aigo fresco de la Sorgo touto procho ; èro alor un chale aquel vin que lou Dardar fasié chasco annado amé li carignan e lis uiado de sa vigno de Piecaud. Apieja au banc, un vièi fusiéu qu’èro tout juste un tiroun, esperavo la vengudo ipoutetico de quàuqui cha-cha suicidàri que se pausarié sus l’espaventau que lou jardinié biaissu mancavo pas de dreissa au mitan de soun jardin : Aquèu li fasié rire, car semblavo en rèn esfraia lis aucèu que s’en servié au contro d’ajoucadou.

Ansin, li journado passavon e se falié pamèns separa ; lou jardinié biaissu avié alor tout juste lou tèms de manda quàuqui cop d’eissado avans d’arrousa si rang de pebroun, d’ensalado vo de faiòu.

Un jour, Dardar, en s’aubourant, diguè : « Toun tihòu, as bèn fa de lou planta aqui ; dèu de-segur, agué, aro, dins li dès mètre d’aut ». « Siés de Courtesoun; a bèn quinge mètre d’aut ; deman, se vènes, lou mesuraren e sènso mounta dins l’aubre, agués pas pòu !» respoundeguè lou jardinié biaissu au Dardar que s’aluenchavo tafura pèr la dicho de soun coulègo : Coume se ié vai-ti prene pèr lou mesura ?

L’endeman, lou Dardar, fidèu au rendès-vous, se demandavo encaro ço que i’anavo prepausa soun ami jardinié biaissu. Lou troubè en trin de desfuia uno cano que n’en coupè amé l’ajudo d’un mètre, un bout d’un mètre cinq de long.

« Es lou moumen, diguè lou jardinié biaissu, lou soulèu es en trin de leca la cimo dóu tihòu que soun oumbro es en plen dins lou jardin. »

Prenguè lou moucèu de cano e lou plantè verticau sus l’oumbro dóu tihòu de maniero à ço que la pouncho de l’oumbro de la cano e la dóu tihòu couëncideguèsson. Faguè amé lou pèd, un tra pèr marca la pouncho de l’oumbro.

« À tu, aro, Dardar, de travaia ; vas coumta lou noumbre de pas de la cano au trounc dóu tihòu e de la cano au tra ».

Lou Dardar s’eisecutè dubitatiéu. De la cano au tra, anouncè un pas e de la cano au pege dóu tihòu, 15 pas .

« Coume siés un pau courto-pato, diguè lou jardinié biaissu, toun pas fai quatre vint centimètre de long e dounc fau coumta 12 mètre de la cano au trounc. Amé tóutis aquèlis entresigne, anan poudé anouncia l’autour dóu tihòu ».

« Aro, asseten-nous sus lou banquet ; ai pourgi de papié e un craioun e anan faire coume sus li banc de l’escolo coumunalo. »

Èron bèu à vèire tant èron councentra sus soun travai. Au bout d’uno ouro que lis avié fa susa, pousquèron dire : « A sege mètre d’aut, lou tihòu!».

Coume an-ti fa ? Se lou sabès pas, n’en troubarés la respounso dins lou numero seguènt e poudrés ansin mesura, li jour de soulèu, ço que manco pas à Vedeno, quant an d’aut vòstis aubre de voste jardin.

La taulo de multiplicacioun pèr 9

Au mai se sarravo dóu jardin de soun coulègo jardinié biaissu, au mai lou Dardar èro sousprés pèr soun atitudo : Asseta sus lou banc, li dos man pausado sus la taulo, semblavo pivela pèr quaucarèn.

« De-que t’arribo, ié cridè lou Dardar ; siés en pleno sesiho de levitacioun ? »

« Mai noun, innoucentas, siéu en trin de revisa ma taulo de multiplicacioun pèr 9 » ié respoundeguè lou jardinié biaissu sènso leva lou nas de si man.

« Siés devengu ascla ! N’as pas agu proun à l’escolo ? » diguè lou Dardar en s’assetant à coustat de soun ami.

« Mai, noun ! Vas vèire ! Plus gès de mistèri ! Es facilo ! E pamèns, fuguè pas simplo à aprene aquelo taulo ! N’en fuguè l’encauso de tressusour, de remoustranço, de coulèro de l’istitutour, de ligno d’escrituro « j’apprendrai correctement ma table de multiplication par 9 » ié diguè lou jardinié biaissu.

« S’aviéu sachu aquesto metodo, m’aurié belèu espargna de punicioun, subretout que mant d’un cop deguère recoumença car fasiéu de mai, de fauto d’ourtougrafo» apoundeguè lou Dardar.

« Escouto-me ! La vaqui :

Te fau bouta ti dos man à plat sus la taulo e coumta li dèt, partènt de la man gaucho.

Pèr eisèmple, pèr faire 9 x 4, sufis de coumta li dèt de part e d’autro dóu dèt 4 qu’ai plega : 3 dèt soun avans lou dèt 4 e 6 dèt soun après lou dèt 4, ço que douno 36 ».

Lou Dardar sousprés de sa simpliceta, diguè alor :« À iéu, fasen 9 x 7 : Plègue lou dèt 7, 6 dèt soun avans lou dèt 7 e 3 dèt soun après lou dèt 7, ço que douno 63. Lou mai dur dins tout acò es de plega mi dèt de rusticaire ».

image

« Atencioun ! acò marcho pas amé lis àutri taulo de multiplicacioun », apoundeguè lou jardinié biaissu. « La poudras aprene à ta Justino tout aro, se vos ».

« Siéu pas segur que tout acò l’interèsse ; me vai de segur dire que vaudrié miés qu’escoubèsse li fueio que soun à mand de rintra dins l’oustau, tant soun davalado de la platano dempièi dous jour » ié repliquè lou Dardar.

« Pèr un cop aura rasoun, noun ?» diguè lou jardinié biaissu.

« Noun, car espère que lou mistrau lis escoubo vers lou vesin qu’es un estrangié qu’ame pas amé soun parla pounchu e sa bouco de « quiéu de galino », ié respoundeguè lou Dardar que se boutè à imita soun vesin.

Lou jardinié biaissu s’estrassè dóu rire e au mai risié, au mai lou Dardar retipavo soun vesin.

« Mai counèisse quaucun que ié poudrai pas aprene aquesto metodo », diguè ansin lou Dardar en se cavant li gauto.

« Coume vai ? » pousquè dire lou jardinié biaissu qu’èro à mand de s’estoufa, tant risié.

« Ié manco dous dèt à la man gaucho » diguè sus un biais pounchu lou Dardar.

N’en èro trop. Partiguèron alor tóuti dous dins un estrassado dóu rire à se faire peta l’embourigo que reprenguè mai d’un cop tout au long d’aquéu tantost.

Un « quatre de chiffre », qu’es acò ?

I’a forço mot en francès, emai que siegue nosto lengo,  que ié poudèn pas douna de significacioun vo que n’en avèn óublida lou vertadié sèns. Un mejan pèr lou retrouba es de cerca sa traducioun en prouvençau e alor, bèn souvènt, devènon familié. N’en vaqui dous eisèmple :

Lou proumié es lou mot « grégaire » ; es pas un mot misterious pèr tóuti, mai n’i’a de segur quàuquis un qu’esiton sus soun sèns. Lou mot prouvençau pèr « grégaire » es « móutounié ». Alor, coume couneissèn tóuti lou biais de faire di móutoun, soun sèns devèn subran autant linde que l’aigo de la Sorgo d’un cop èro.

Lou segound es mai sousprenènt e siéu segur que lou titre d’aquèu tèste a degu n’en tafura mai d’un. Lou mot prouvençau pèr dire « quatre de chiffre » es « aclapadou ». M’anas alor esplica tout de suito, qu’es un mejan pèr aganta lis aucèu quouro, l’ivèr, lou sòu es cubert de nèu e qu’enfant, l’avès mai d’un cop emplega : Sufisié de neteja lou sòu de sa nèu, de ié bouta un pau de gran e de ié faire teni au-dessus, de caire amé uno bagueto, un cadre de bos abiha de grasihage. Ansin, quouro li passeroun se presentavon pèr bequeja la graniho, falié lèu tira d’escoundoun sus uno courdello ligado à la bagueto e aclapa ansin souto lou cadre lis aucèu. I’avié alor plus qu’à ana li querre, presounié souto lou grasihage.

Un « quatre de chiffre »,vaqui un noum qu’a de segur n’en faire chifra mai de quatre !

Michèu

Nosto coulino

Me souvene pas se dins lou tèms avian cerca à saupre en quau apartenié aquelo coulino. Èro la nostro, poun finau!

Se ié retroubavian de bèlli fes, chato e drole dóu quartier dóu « Chivau Blanc » :

Après lou tour de la capello e uno virado dins li trau de la D-C-A, anavian à la « davalado di grand pin » , coume ié disien.

« L’autorouto » aviè pas encaro leva l’auceliho i pin, lis óuliviè ribejavon pas lou pargue de desmoulicioun di veituro, ni-mai reniflavon l’óudour de l’usino di degaiadis.

S’ausien soulamen nòsti crid, nòsti cacalas e quàuqui disputo.

Pau nous enchaulié lou perfum sutiéu dóu capusage «  TROUCHET ». Oh ! Moun Diéu !

Me souvene pas ounte avian trouba uno viéio bouto de ferre qu’avian desviroula per n’en faire uno tirasso. Sus la tolo bèn plato, mountavian alor dous ou meme tres e amé aquest carrejadou, dins lou pendis rede de la colo, nous endraiavian dintre li pin e en prenènt de la vitesso, lis aiguïo fasien lusi lou ferre e li caiau dóu draiòu fasien tressauta l’equipage e mau-mena li gauto dóu quiéu. L’arribado èro gaio meme se uno cabussado nous fasiè perdre un coulego en routo ; lis àutri picavon di man en cridant : Osco ! Osco ! Fin-finalo falié remounta per davala mai e mai fin qu’à la niue.

Falié alor escoundre lou càrri dins un roumias, de pòu que lis àutri …. sabès ?, li de Vedeno, lou raubèsson. Oh ! Malur !

Martino

N.B : S’avès uno istòri à nous counta (meme en francès), esitas pas : Nous agradarié de la bouta sus aquest journalet.

dimanche 19 août 2012

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°12 Mars 2012

Lou tèms dóu mès de mars, tantost nivo, tantost clar !

Lou jardinié biaissu nous douno la soulucioun

(vèire lou numero 11 dóu journalet)

image

Michèu

Lou parla prouvençau

A l'epoco de ma neissènço, acò coumenço à faire proun de tèms, la lengo nostro se parlavo encaro courrentamen, subre-tout dins li vilage e dins lou campèstre. Es en'acò que lis « estrangié » se remarcavon, bord que parlavon franchimand. Dins noste vilage, i'avié un fube de gènt que venien passa si vacanço. Disian : «  I'a lis estivadié qu'arrivon !». N' i en avié de dous meno que se destriavon eisadamen, bono-di soun acènt : li marsihès e li parisen ; tóuti li que parlavon un pau pounchu èron catalouga parisen, coum'acò, èro pas coumplica !

A moun entour, ai toujour ausi parla prouvençau ; aquelo lengo m'a bressado de sis acènt cantant, s'es iscricho dintre iéu, l'ai jamai óublidado nimai renegado, meme se uno grando partido de ma vido, l'aguèsse un pau leissado de caire.

La lengo prouvençalo, es un biais de parla, imaja, pouëti, metafouri. Un mot fai sourgi uno idèio, un mot soulet resumis touto uno fraso. Nòsti mot prouvençau soun poulit, evoucaire, e lou biais de lou dire sufis pèr espremi li sentimen.

A l'escolo de noste vilage, aprenian en proumié à parla courreitamen lou françès, mai nòstis ensignaire nous fasien jouga de pèço de tiatre tirado dóu patrimòni prouvençau, e tambèn dansa nosti bèlli danso poupulàri. Ai de souveni esmougu d'aquèli farandoulo que s'estiravon dins la grando court de l'escolo, entre-mitan di grand marrounié, à l'entour de la font e di bousquetoun de serengat. Me souvene coume se s'èro passa aièr, d'uno fèsto de fin d'annado qu'avian fa la danso di «  courdelo » Souto lou grand téulissoun, tóuti vèsti en coustume prouvençau, dous pèr dous, un drole e uno chato, cantavian, dansavian en virant à l'entour d'un aut poustèu de ferre ounte èron pendoula uno moulounado de riban de tóuti li coulour ; e en dansant, trenavian e destrenavian aquèli riban.

Pièi, siéu anado au licèu, en Ate, ounte ère pensiounàri ; aqui, lou dijòu matin, i'avié un cous de prouvençau pèr li que voulien, e aquèu cous, sènso devé e sènso noto, èro bèn agradiéu.

Nosto lengo, ai assaja de l'aprèndre à mis enfant ; ié legissiéu d'istòri, ié cantavo tout ço que sabiéu ; ai fa la meme causo eme mi pichot- enfant, mai acò es mai dificile bord que vivon pas en Prouvènço. Quouro ai coumença d'aprendre à Benezet, lou tresèn, à canta «  Sus lou Pont d'Avignoun » me diguè qu'à soun escolo, en Bretagno, la mestresso ié aprenié, sus lou meme èr : «  Sur le Pont de Cheviré, on y roule, on y roule... » ( Es un grand pont de Nanto qu'encambo Lèiro pèr ana à Sant-Nazàri) Aviéu de councurrènço ! Pèr li sensibilisa à la lengo nostro, e perèu à counèisse li planto, dins lou jardin, ai etiqueta un fube de planto, aubre, aubret, emé soun noum francès, latin e prouvençau. Tout acò finis pèr li marca un pau, e ço que me faguè plasé, es que, Benezet, aguènt dins si devé à respondre à n’ aquelo questioun : «  Noumès très lengo estrangièro » respoundeguè : « Anglès ( sa maire es proufessour d'anglès) Japounès (soun autro grand èro japounèso) e Prouvençau !

Acò a pas toujour esta coum'acò ; ai couneigu de gènt qu'avien vergougno de soun acènt e que mespresavon la lengo de si rèire. Me souvene d'uno vesino de ma Grand que parlavo un jour de sa fiho que s'èro istalado dins la capitalo e que prenié de cous de dicioun ; disié fieramen : «  Apren à parla parisen » !

Se n'en coumtavo perèu uno que resumis bèn tout acò : Es l'istòri d' uno chato qu'èro anado gagna sa vido à la vilo, bord que voulié pas resta à travaia li terro emé si gènt, n'avié vergougno, d'aquelo vido... Un jour, li venguè vèire, bèn vestido e poumpounado ; èron pèr ort, à travaia. Alor, s'avançant devers èli, s'avisè pas que metié lou pèd sus li dènt dóu rastèu, que, d’un cop ié venguè matrassa la caro. Suspreso, verinouso, s'escridè : « Aquel enfant de puto de rastèu, m'a pica sus lou nas ! »

La suspreso e la coulèro i'avien rendu la memento !

Acò pèr dire que dins la vido, fau rèn renega, e que s'avès la chanço de counèisse, meme siegue qu'un pau, la lengo nostro, sachés qu'acò es un tresor vertadié.

Michello

Lou travai d’uno femo souleto

Èro bèn souleto la pauro femo pèr abali si vuech enfant. Partié de bon matin sus sa biciéucleto, noun pas pèr faire d’escourregudo, mai pèr trouba de nourrituro e se faire quàuqui sòu.

Parcourié ansin li prat, la coulino de Vedeno emai la d’Entre-aigo : Èro en bousco de touto meno d’erbo e de planto : Li planto medicinalo, li counèissié tóuti, car falié sougna si drole, que n’i’avié toujour un de malaut ; li planto pèr adouba li tian avien plus gès de mistèri ; counfeciounavo alor de bouquet de ferigoulo, de lausié, de lavando, melisso, fenoui, mento sóuvajo, estournigo e n’en passe.

Li jour de prim, anavo culi li flour: Fasié alor de bouquet de margarido, de vióuleto, de jounquiho, de blad ; acampavo tambèn li cacalauso e mourre-pourcin. Se fasié ansin quàuqui sòu en anant vèndre soun acampado à la porto dis Alo en Avignoun.

Aquesto femo avié gès d’ajudo ; menavo uno vido rufo e pamèns tras que respetablo. Sa recoumpènso èro li sourire de sa ninèio.

Jano-Mario

Pantai de vigneroun

Pan !pan ! dins sa vigno, ardit, lou vigneroun pico,

Sus un banastoun, ajuda d’uno grosso trico.

« Un pau de silènci ! badas plus la luno !

Vaqui vòsti secatour, n’i’a un pèr chascuno !

Souco e souqueto, es vengudo l’ouro de la leiçoun.

De longo, m’avès vist pouda, amé passioun,

E coupa vòsti gavèu, sènso eisitacioun.

Mai aro, es bèn vous qu’anas passa à l’acioun.

Souco Muscat, arrestas un pau de barjaca !

Souco Sirah, zou, lou travai, lou fau faire !

Souqueto Carignan, fasès bèn trop de boucan !

Souqueto Uniblanc, un pau mens de cancan !

Gardas qu’un soul maióu, au bout di banihoun,

E coupas-lou après lou segound bourihoun.

Quant is àutri, taias-li coume fau ras de la roupo !

E vèirés, de bèu rasin, n’aurès plen la coupo.

Souco Grenache, avès adeja acaba ?

Miras aquèu bèu travai, vous, souco d’eilabas !

Souco Cinsault, fasès encaro quàuquis esclargido,

Vesès pas que sias un pau trop espeloufido !

Eisitas pas ! Zou ! coupas tóutis aquèli bano !

Miras coume ansin la formo es tras que mai sano !

Aquèst gavèu, de segur lou poudès garda ;

Uno fé bèn abraca, fruchara sèns tarda ».

Asseta e à la sousto de soun cabanoun,

Sus lou banc, urous, pantaiavo lou vigneiroun.

Lou fau escusa : Tout lou matin a pouda,

E uno pauseto, douceto, s’èro alor acourda.

Michèu

N.B : S’avès uno istòri à nous counta (meme en francès), esitas pas : Nous agradarié de la bouta sus aquest journalet.