samedi 18 juin 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°105: « Souveni, souveni ! » desèmbre 2021

 


En souveni dis ouro à ensaja d’aprene de cor li fablo de Lafontaine, vaqui uno traducioun sènso pretencioun de la cigalo e la fourmigo que vai de-segur vous faire tourna viéure l’escolo de vosto jouvènço .



La cigalo e la fourmigo


La cigalo, aguènt canta tout l’estiéu,

Se troubè forço desprouvesido

Quouro la biso fuguè vengudo.

Pas un soul pichot moussèu

De mousco vo de vermenoun.

S’enanè crida famino                                         

Encò la fourmigo sa veisino,

La pregant de ié presta

Quauque gran pèr subrevièure

Dusqu’à la sesoun nouvello.

Vous pagarai, ié diguè,

Avans avoust, fe d’animau,

Interès e capitau.

La fourmigo es pas prestouso :

Es aqui soun mèndre defaut ;

De-que fasiès au tèms caud ?

Diguè à n’aquelo empruntarello.

Niue e jour à tout venènt

Cantave, noun vous desplase.

Cantavès ? n’en siéu fort aise :

E bèn ! dansas aro !


Michèu


L'aubre de Nouvè !



Despièi lou tèms qu'istale au miéu aquel aubre « sacra », adourna de garlando beluguejanto e de boulo acoulourido, me demandave d'ounte nous venié aquelo tradicioun. 

Sèmblo qu'adeja dins de tèms inmemouriau, lou 24 de Desèmbre, jour de la « reneissènço » dóu soulèu, li gènt adouravon un aubre, 

Pèr li Celte, lou calendié èro fissa sus li cicle de la luno ; à chasque cicle ié courrespoundié un aubre, e lou dóu 24 de Desèmbre èro la serènto*. Pèr li rite pagan liga au soulstice d'ivèr, l'aubre, simbèu de vido èro adourna emé de fru, de flour e de blad.

En Alsaço, tre lou siècle XII èn, adournavon sis oustau em'un sapin. Èro clafi de poumo roujo e èro regarda coume un simbèu de l'aubre dóu paradis.

Au siècle XIVèn l'adournavon emé de poumo , de lipetarié, pièi encaro de pichot bescue.

A coumta dóu siècle XVIIèn e XVIIIèn, s'atrobon de sapin alumina. Es tambèn à-n-aquelo epoco qu'arribo la modo d'acrouca  uno estello au fin bout de l'aubre pèr simboulisa l'estello de Betelèn que tóuti seguiguèron pèr arriba davans lou brès de l'enfant Jèsu.

Se dis qu'es lis uganaud que tre 1560 desvouloupèron la tradicioun dóu sapin pèr se demarca di catouli.

Pèr alumina aquélis aubret, i'acroucavon dins si branco de cruvèu de nose ounte boutavon d'òli em'uno mècho ; avien tambèn de candèlo souplo qu'enviróutavon i branco.

En 1738, la mouié dóu rèi Louvis lou XVèn aurié istala un sapin de Nouvè dins lou castèu de Versaio, e en 1837, es la duquesso d'Ourleans que faguè adourna un sapin dins lou palais di « Tuileries ».

Aquelo tradicioun aguè lèu fa de s'espandi après la guerro de 1870, d'en proumié en Alsaço e Lourreno, pièi tout lou païs l'adóutè.

Me souvène d'aguè legi que lou « Marquès » (Folco de Baroncelli -Javon) fuguè espanta quouro si gènt lou menèron à la prefèituro d'Avignoun ounte pèr lou proumié cop avien istalla un sapin tout alumina e adourna. 

Despièi aquéu tèms, segur que n'a passa, d'aigo au Rose !


Michello

  • Serènto : épicéa


La crounico de Desèmbre 2021



E vaqui, dins un mes Nouvè aura passa e saren quasimen au bout de l'an 2021. Me souvene que l'an passa à-n-aquelo epoco nous languissian de cabussa dins l'an nouvèu, dins l'espèr que siegue meiour e que lou couvide s'esvalisso. Mai ei toujour aqui que varaio e que fai si mudo ; lou gouvèr voudrié que tóuti siguessian vacina, e de longo cercon à nous esfraia.

Dous an que sian dins aquelo pego, e li marchand de vacin nous avien proumes que si poutingo farien despareisse lou virus ; mai de bado ! 3 doso après, n'en sian toujour au meme endré. Lis Anglès an decida d'arresta tóuti aquéli mesuro que fan bàrri e leissa lou virus barrula pèr arriva à l'inmunita couleitivo. Belèu qu'an resoun e lou saupren bèn-lèu...

Dins lis Isclo d'Outro-Mar li gènt volon toujour pas èstre vacina e la castagno tubo ! Lou gouvèr a un pau moula e remanda l'oubligacioun i calendo de Janvié.

Lou tèms s'ei refreja. Aièr a un pau neva sus Ventour , e de nèu n'i-a'gu tambèn sus lis Aup, li Pirenèio e dins lou Massis Centrau. Adematin fasié un degrad contro l'oustau, e la vièio a tamisa pèr

lou proumié cop de l'an.

Au jardin, lis aubre soun tout desfueia e au sòu i'a uno bello espessour de fueio dins tóuti li toun de jaune e de brun. Me li faudra rastela pèr li bouta au coumpost. Emé touto l'umidita qu'avèn agu, li loumbri an forço travaia pèr trasfourma la matèri vegetalo ; de pertout vese aquéli tourtihoun de si dejeicioun ; acò endrudis bèn lou sòu. Fau coumença d'apastura un pau l'auceliho que vanego alentour dis oustau : rigau, cardalino, pimparrin.

D'ùni coume li tourtouro se van apastura souleto dins l'escourt emé lou gran di galino.Sabe pas s'es à l'encauso dóu rescaufamen climati, mai li bèsti soun desvariado : encò de mi vesin i'a uno galino qu'a couva e la semano passado an espeli sièis pouletoun ; d'abitudo es à la primo o l'estiéu que couvon.

Dins un roumias gaire liuen de moun jardin aviéu vist un nis de cabrian ( dis éuroupean), e aro a despareigu ; sabe pas s'ei la plueio e

lou vènt que l'an derrouina, o s'ei quaucun que l'a rauba, mai i'a plus res

Sian pas en Americo !

Segur qu'avés aremarca coume iéu, aquésti tèms, que nous enfetavon emé  soun «  black friday », valènt à dire un divendre negre. Acò es encaro un biais pèr vous faire croumpa de besougno que n'avés ges de besoun, en estènt segur de faire de bònis afaire.

E pèr èstre en plen dins li mour dis american, dimenche avèn dina encò d'ami qu'an viscu de long-tèms is Estat Uni, e avèn festeja «  thanksgiving », valènt à dire d'óufrèndo pèr

gramacia Diéu ; es uno fèsto d'acioun de gràci, e aquéu jour se manjo bon, en generau se manjo la dindo.

Encò de nòstis ami avèn manja la dindo e sa farço, em'uno sausso di brimbalié, pièi pèr lou dessèr, la tarto di nose de Pecan caramelisado ; eicelent !

Mai urousamen qu'aièr, en bon prouvençau que sian, avian manja l'aïòli !

Michello


vendredi 18 mars 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°104: « Amé un pau de retard !! » Nouvèmbre 2021

 


La crounico dóu mes de Nouvèmbre


Nous vaqui bèn à l'autouno !

Dissate passa avèn agu un pau de plueio qu'a pas fa de mau, em'un ventaras, un marin dóu tron!Li meteouroulougiste s'èron engana : nous avien anouncia de glavas de plueio touto la journado e finalamen a plóugu que lou matin, e pas tant qu'acò. Vuei que sian lou jour de la Toussant, adematin a fa uno bono plueio.

La naturo a mai desplega si dauraduro e touto sa paleto de coulour autounenco. Quet chale !

Tra la fenèstro vese li rai dóu soulèu esquiha sus li fueio de la figuiero pèr s'ana miraia dins l'aigo, e l'aigo n'en remando si rebat  sus li fueio dis aubre que lou ventoulet fai tout just ferni ; aquéli rebat mouvedis semblon un caleïdouscope gigant, d'image que se fan e se desfan de longo ; poulit espetacle !

Acò fai un pau óublida lou rèsto... Lou gouvèr que vòu perlounga lou passo-sanitàri jusqu'à l'estiéu venènt... Lou menistre de la santa èro tout fièr d'anouncia la descuberto d'un nouvèu remèdi contro lou Couvide ; mai au dire d'ùni saberu que soun pas dins de «  tuert d'interès », sarié un remèdi belèu un pau « dangeirous » e bèn carivènd !


Dimènche à Sant Savournin i'avié lou councous de la mai grosso coucourdo ; m'ère facho marca pèr ié participa, à la primo, e baiavon en tóuti un saquetoun de grano de coucourdo de la varieta « coucourdo muscado ». Dins lou miéu i'avié quatre grano : uno avié si dos pèu que se toucavon, rès dedins pèr greia. N'ai samena tres. Sus li tres, n'i'a que dos qu'an greia ; quouro li plantun aguèron soun parèu de fueio, n'i'avié un qu'èro un pau feblot, e un cacalaus aguè lèu fa de l'empassa.


 Me restavo un plantun qu'istalère au jardin dins un poulit rode, emé de bon femié, bèn arrousa. Aguè lèu fa de s'espandi em'uno tijo que semblavo uno serp e de fueio quasimèn tant grosso que d'auriho d'elefant. La planto faguè lèu lou tour de l'endré pièi se boutè à flouri... mai rèn que de flour masclo ! Ère à mand de la derraba... Pièi un jour m'avisère qu'uno segoundo tijo s'èro enfusado souto uno grosso planto de flour e que banejavo de l'autre coustat, mai un pau à l'oumbro. Mai es elo qu'avié chausi lou rode pèr enfin espandi si flour femelo. Tres bèlli flour que se mudèron en pichòti coucourdo e cade jour n'en survihave lou crèis ; mai uno aguè lèu fa de se seca e la segoundo fuguè aneientido pèr li poutoun d'un gros cacalaus. N'en soubrè pamens uno, mai estènt qu'èro dins un rode un pau souloumbrous venguè pas tant grosso qu'acò e me faguè pas gagna lou councous. Aquelo que daverè lou proumié prèmi fasié 137 centimètre de circounferènci ; poulido coucourdo !

Aquesti jour fasié un tèms de calandro : bon soulèu, ges de vènt, e mi tartugo , un pau desvariado arribavon pas à s'endourmi ; lou soulèu lis atrivavo deforo e manjavon gaire. Mai despièi dous o tres jour que lou tèms s'es afrejouli an feni pèr plega parpello pèr uno niue de sièis mes.

I'a de jour qu'amariéu bèn d'èstre uno tartugo….

Michello



La faïençarié d'art, de Moustié à Marsiho..


Tre lou reinage de Louvis lou XIVèn, de fabrico de faïenço d'art an espeli dins lou miejour, e lou gàubi de Clerissy, mèstre faïencié mai tambèn de Viry, pintre, an countribuï à la renoumado de la faïençarié prouvençalo. Èro lou cèu-sin de l'art de la ceramico franceso. Aquéli dos famiho de terraié istalado au Moustié despièi de tèms an pau à cha pau meioura soun obro ; un bon prèire d'un ordre mounasti italian qu'èro istala au Moustié i'aurié trasmès la recèto de l'esmaut estanifèr.


La famiho Clerissy estiganço alor la glaçaduro à l'estam que recuerb li terraio, e ei la famiho Viry, mèstre pintre de paire en fiéu que fan lou renoum e la bèuta di decor. S'ispiron di pintre e gravaire flourentin coume Tempesta : de sceno de casso, pièi de sceno d'ispiracioun biblico dins de toun de blu. Pièi van crea de moutiéu de flour de l'Ouriènt-Estrèmo. Fan de friso emé de grifoun alu que s'afrounton emé de bèsti de casso. Dins aquéli decor s'atrobon encaro de lioun, de fueio d'acanto. Fargon perèu de vas de farmacìo.

Au siècle XVIIèn lou dessinatour Berain qu'a uno cargo impourtanto à la court dóu rèi Louvis lou XIVèn s'ispiro de la reneissènço italiano pèr crea de nouvèu decor.


Un dis enfant Clerissy s'èro establi à Marsiho ( à Sant Jan dóu Desert) e aperaqui vers 1725, de la parentèlo di Clerissy van crea d'àutri faïençarié au Moustié, mai li moutiéu soun mens riche.. En 1738, ei la debuto de la poulicrounìo : lou jauno adus la coulour dóu miejour emé lou verd, e lou blu refrejo l'atmousfèro. I'a encaro un verd founsa e lou manganèso.

En 1783, la fabrico de Pèire Clerissy sara vendudo à Jòusè Fouque.

Uno autro famiho de faïencié, lis Olerys Laugier van proudurre d'àutri decor pèr si creacioun : de bouquet, de garlando, de courouno, e meme de flour de tartifle. que soun à la modo en Espagno.

Pièi se van ispira di pinturo muralo descuberto dins de baumo au siècle XVèn, dóu tèms di cavage rouman pèr crea de moutiéu « groutesc » emé de persounage eisouti, d'indian à plumo, dec ambarut nanet, de persounage guerrié, de musician, de singe, d'ase, de chin. Pièi vendra la modo


di decor « i marchand »dis ativeta dóu port, pièi de sceno mitoulugico. La fabrico Fouque-Pelloquin vai crea de decor de sceno biblico mai tambèn de decor de simbole massouni à la fin dis annado 1700.

A-n-aquelo epoco l'art de la faïenço fai flòri dins touto la Prouvenço ounte mant uno famiho se soun istalado : Marsiho, Sant Jan dóu Desert, Varage, Alemagno en Prouvenço, la Tourre d'Aigo, emai dins lou Langadò: Nime, Mount-Pelié, Narbouno.

Michello


Sourso : Istòri de la faïenço franceso de Dorothée Guillemé Brulon.

dimanche 6 février 2022

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°103: « Lou liame nostre ! » Òutobre 2021

 

Maugrat la mauparado que nous perseguis e que nous empacho de countunia à nous rescountra, à engimbra de sourtido à la descuberto de noste tant poulit païs, de segui li cous de prouvençau, lou journalet es lou soulet mejan aro pèr countunia à auboura la tèsto e pèr mountra qu’avèn pas perdu tout espèr.

Vendra de segur dins pau de tèms la poussibleta de nous retrouba ; Aguèn fe dins l’aveni !


L’establimen Trouchet Plataret



Quouro erian jouine, anavian encò Trouchet querre d’escareno pèr ana pesca dins la Sorgo. Èro pas uno partido de plasé, talamen pudié. Darrieramen rescountrère moun ami Rouland que me pourgissié sis óulivo au moulin nostre e ié demandère s’acò i’agradarié de me faire un pichot raconte sus lis ativeta de soun paire pèr li bouta dins noste journalet: Me pourgiguè tant-lèu lis entresigne qu’anas descubri aro e lou gramacie de soun ajudo.

L’entrepreso fuguè creado en 1920 avengudo Vidier à Vedeno, darrié la Pelado pèr apara lou vilage di marridis òudour. Fuguè l’uno di proumièris usino de Vedeno amé soun numero de telefouno N° 2.

L’entrepreso fuguè pièi represo Pèr Madamisello Tereso Trouchet, maridado à Segne Plataret Augusto, e pèr segui li dous fraire Jan e Leoun.

Partènt d’aqui, coumencèron la fabricacioun de gapan e d’engrais e tambèn de proudu pèr la pesco amé sis escareno.

Li dous fraire moudernisèron l’usino en istalant d’autouclave e de bregaire pèr fabrica de la poudro de carn, d’os, de bano e de sang. Se ié recuperavo tambèn de cuer e de sèu que mandavon à Marsiho pèr la fabricacioun de saboun e lou tanage di cuer.

La matiero proumiero ( equida, vaco, fedun) èro recuperado encò li particulié, lis adoubadou, li veterinàri de touto la regioun (Gard, Bouco dóu Rose, Ardecho) e de-fes meme auprès di grand cirque amé si lioun, ourse e n’en passe Quant de chivau de noste païsan vedenèn an acaba tambèn si viage aqui !

Aquesto entrepreso fasié travaia une deseno de persouno.

En 1973, fuguèron esproupria pèr crea l’entrepreso SIDOMRA que creè l’usino d’encineracioun dis escoubiho.

À n’aquel moumen, Jan Plataret reprenguè soul l’acampage dis animau e àutri au nivèu regiounau pèr li pourgi dirèitamen à l’escarrissage de l’Estaco à Marsiho.

Soun fiéu Jan-Pèiro countuniè pièi dusqu’en 1998 que veguè alor la fin d’aquesto ativita après 78 an de serviço.


Michèu

Crounico de l'autouno...


E vaqui, fenido la calourasso ! Sian à l'autouno e li niue se soun facho fresco ; la frescour es arribado tout d'un cop, ço qu'empacho pas d'agué de bèlli journado souleiouso.Dimars, au nostre avèn mes lou caufage en routo pèr l'ivèr ; après aquéli gròssi plueio de dilun fasié gaire caud e subre-tout falié seca aquelo umedita dins l'oustau.

Mi tartugo banejon encaro un pau mai manjon plus ; van bèn-lèu s'entarra pèr sièis mes.

Se vèi qu'an plus gaire de voio, marchon plan, alor que quouro fai caud landon ; pèr iéu, es lou countràri : la calour m'alasso lèu e aquéu tèms d'autouno me reviscoulo.


La semano passado i'agu un vòu d'estournèu que s'es arresta au nostre ; s'entendien dins lis aubre tout à l'entour ; e n'i'a un qu'es vengu s'ensuca contro la vitro : ai entendu un brut e ai



descubert aquéu paure aucèu que bagnavo dins soun sang. Leva d'acò, crese que lou couvide es en trin de s'esvali pau à cha pau. Belèu qu'anan bèn-lèu recoubra un pau mai de liberta, e qu'aquéli que soun pas vacina saran plus regarda coume de moustras, de gènt dangeirous, de paure de sèn.

Leva d'acò, dequé i'a de nòu ? Toujour de garrouio, de muertre, e lis ome pouliti soun en campagno pèr lis eleicioun d'Abriéu venènt. Tout acò vai tuba....

Aquesto semano i'agu lis óusséqui de Bernat Tapie, li marsihès l'amavon forço ; es verai qu'a agu uno vido estraourdinàri , a tout fa, meme lou menistre, e ei meme ana en presoun ;

finalamen a defunta just avans soun nouvèu proucès....


Michello


Lou trejit estraourdinàri d'uno chaminèio



Aquelo chaminèio barrularello d'estile « reneissènço » levado d'un castèu de l'Ardecho à la debuto dóu siècle 19èn, un vertadié mounumen de quatre mètre sus quatre pesant vounge touno à travessa dous cop l'oucean Atlanti avans d'arriba à Marsiho. Se disié que venié d'un castèu de Droumo, mai segound lis especialisto dis armarié, fuguè proubablamen desmountado dins un castèu d'Ardecho ( castèu dóu Bousquet à Sant Martin d'Ardecho). Aqui, sarié un anticàri que l'aurié vendudo à-n-un museon de Filadelfìo, is Estat Uni d'Americo, mai fin finalo sourtira jamai de si 33 caisso pèr èstre, coume se devié, espausado dins aquéu museon. E vai soubra eilabas tout de long dóu siècle vintèn, o quàsi...

A la debuto de l'annado 1980, li gènt d'aquéu museon s'avison qu'an pas proun de plaço pèr istala aquéu mounumen ; dequé n'en faire, alor ? An sounja de lou vèndre à l'encant, mai an preferi de n'en faire doun à la Franço, soun païs d'óurigino, mai à la coundicioun que fugue istala dins un castèu que sara poussible de vesita.

En 1998, li 33 caisso arribon au Avre, pièi prenon la direicioun de la regioun « Rose-Aup » ounte devien ajougne lou castèu dóu Bousquet ; mai acò fuguè pas poussible, amor qu'aquéu castèu èro uno prouprieta indiviso . Belèu au castèu de Roussihoun , dins l'Isero ?



 Èro nimai pas poussible ; alor li caisso fuguèron carrejado encò d'un restauraire d'esculturo que lis a jamai duberto, mai que s'ei fa paga pèr lis agué servado au siéu quasimen vint an de tèms.


castèu dóu Bousquet

D'enterin, lou castèu dóu Bousquet fuguè vendu mant un cop, e li nouvèu prouprietàri avien fa lou souvèt de lou restaura pèr lou faire vesita au publi ; acò se capitavo bèn, e fuguèron d'acord pèr i'aculi la chaminèio un cop restaurado. Fau dire que d'aquéu tèms lou museon de Filadelfìo countuniavo de s'interessa à-n-aquelo chaminèio, e meme l'ambassadour dis Estat Uni en Franço escriguè au menistre de la culturo, e lou senatour De Montgolfier, president de la coumessioun naciounalo dóu patrimòni e de l'architeituro seguiguè l'afaire. Fin finale, li caisso fuguèron carrejado à Marsiho ounte la chaminèio sara enfin restaurado pèr pièi rejougne lou castèu dóu Bousquet ounte sara remesso à sa plaço.

E la counservairis dóu museon d'art de Filadelfìo d'apoundre :

« Avèn rapela à la Franço li coundicioun de la dounacioun. Lou sistèmo burèucrati françès ei tras que lènt...mai belèu que tóuti li burèucracìo lou soun ? »


Michello


(segound un article de François Rasteau, publica dins lou journau « La Provence » dóu 16 de Mai 2021)


samedi 9 octobre 2021

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°102: « À noste car ami desparèigu Alan » Setèmbre 2021

   


Pèr Martino, aquesto cansoun oucitano que se cantavo sus li camin de Sant Jaque e que se pòu escouta sus la telaragno : « Triste es lou cèu »


Triste es lou cèu, tristo es la tèrro
Siéu triste fin-qu’au founs dóu cor
Autour de iéu tout es misèri
Perque siéu tout triste coum’acò?
Siéu triste e fin-qu’au founs dóu còr.

Ounte vai l'aucèu, ounte vai l'abiho?
Ounte vai la lèbre dóu branat?
Ounte vai lou vènt quand se resviho?
Mai iéu noun sabe ount’ana
Pèr tant flouri siegue lou branat.

Vengue lou tèms de primavèro
Abriéu s’entournarà deman
Iéu qu'ai au còr doulour nouvello
Degun ai!las noun me vòu ama
Degun ai!las noun me vòu ama.


Triste est le ciel,
Triste est la terre,
Je suis triste jusqu'au fond du cœur,
Autour de moi, tout est misère,
Pourquoi suis-je aussi triste ?
Je suis triste jusqu'au fond du cœur.

Où va l'oiseau, où va l'abeille,
Où va le lièvre de la lande,
Où va le vent quand il s'éveille,
Mais moi, je ne sais où aller,
Pour aussi fleurie que soit la lande.

Vienne le temps du printemps,
Avril reviendra demain,
Moi qui ai au cœur douleur nouvelle,
Personne, hélas ne veut m'aimer,
Personne, hélas, ne veut m'aimer.

Michèu


Lou rescaufamen climati


Fai d'annado de tèms qu'ausèn dire que lou rescaufamen climati e tóuti li catastrofo que nous vai adurre soun ligado à l'ativeta umano : trop de veituro, d'avioun, de caufage, etc.

Sian respounsable de tóuti li malur que soun anouncia : li counglas e li nevié que foundon, li mar que soun nivèu vai mounta e nega lou païs, pièi la secaresso que vai faire mouri la vegetacioun e li bèsti, la calourasso que nous secara li mesoulo, basto, pèr l'umanita i'aura plus qu'à bada mouri...

Pèr pas empura lou mau, fau plus atuba de fiò, espargna l'aigo, plus se servi de veituro, e que sabe encaro !

Mai avèn óublida que de toustèms i'a'gu de pountannado de secaresso, e meme pièje qu'aquéli qu'avèn viscu aquéli darriéris annado. D'eisèmple, en1718, aurié fa 700 000 mort !

L'istourian Enmanuèl Leroy-Ladurie a publica en 1967 : «  Istòri dóu climat despièi l'an milo »

Un journau anglès publiquè tambèn lou 17 de Juliet 1852 aquéli dato :

En 1132, en Alsaço, li sorgo s'agoutèron e li riéu se sequèron. Lou Ren poudié se travessa d'à pèd.

En 1152, la calour èro talamen intènso que se poudié faire couire d'iòu dins la sablo.

En 1160, à la batèsto de Bela , en Oungrìo, un fube de sourdat defuntèron de la calourasso.

En 1276 e 1277, en Franço, li recordo de civado e de segue fuguèron toutalamen aneientado pèr la calour.

En 1303 e 1304, la Sèino , la Lèiro e lou Ren se poudien travessa d'à pèd.

En 1393 e 1394, un fube de bèsti defuntèron e li recordo fuguèron aneientido à l'encauso de la calour.

En 1538, 1539, 1540, e 1541, li ribiero d'Éuropo èron completamen agoutado.

En 1556, i'aguè la secaresso dins touto   l'Éuropo .

En 1615 e 1616, i'aguè la caniculo en Franço, Itàli e Païs -Bas.

En 1646 i'aguè 56 jour de caniculo à-de-rèng en Éuropo

Li mémis evenimen se reprouduguèron au siècle 18èn.

En 1718, i'aguè ges de plueio d'Abriéu enjusqu'en Óutobre. Li recordo fuguèron cremado, li ribiero agoutado e à Paris, lou prefèt faguè barra li tiàtre à l'encauso di temperaturo trop auto ( faguè 45 ° à Paris!) Dins li jardin arrousa lis aubre flouriguèron dous cop dins la meme sesoun.

En 1723 e 1724, li temperaturo èron estrèmo.

En 1746, l'estiéu fuguè particulieramen caud e se ; li recordo fuguèron calcinado, i'aguè ges de plueio mant un mes de tèms.

En 1748, 1754, 1760, 1767, 1778, lis estiéu fuguèron mai tras  que caud.

En 1811, l'annado de la coumeto, l'estiéu fuguè caudas e lou vin eicelènt, meme à Suresnes !

En 1818, li tiàtre parisen reston barra un mes de tèms à l'encauso de la calourasso qu'ajougnè 35 °.

En 1830, li 27, 28 e 29 Juliet faguè 36 °.

En 1835, la Sèino èro quasimen agoutado.

En 1850, dóu tèms de la segoundo epidemìo de coulera, faguè 34 °.


E pamens ! I'avié ges de moutur à esplousioun avans 1856, adounc ges de veituro, d'avioun, de porto-countenèire, ges d'usino o de caufage au mazout, etc. et mau-grat acò i'a'gu de caniculo piro qu'aquéli de 2003 o de 2019...

Alor, aquéli pountannado de calourasso, sarien-ti pas simplamen de fenoumèno cicli ?



                                                                          Michello


E vaqui, l'estiéu a passa...


Mai quet estrange estiéu !

A fa caud, pièi mens caud, pièi encaro tras que caud, e à de rèng... E aquéu gusas de mistrau nous aura pas espargna.

Lou fiò a crema à pau près 7000 eitaro de bos e fourèst dins lou despartamen dóu Var, e acò a dura uno semano de tèms ; dos



 persouno soun morto dins soun oustau ; an pas pouscu s'enana, lou fiò èro tout à l'entour. La mita de la reservo naturalo de la Santo Baumo es estado engoulido pèr lou fiò, emé sis espèci proutegido, fauno e floro eicepciounalo ; ei lou relarg di tartugo d'Erman, aquéli nimai an pas pouscu s'escapa.



Au nostre, dins li Dentello de Mount-Mirai, 250 eitaro an crema. Dison qu'acò ei souvènt prouvouca pèr d'ùni que jiton si megot de cigaleto que soun pas coumpletamen amoussa, o encaro d'autre que garçon lou fiò voulountarimen. N'i'a un que de barrulaire an sousprès que venié de garça lou fiò à-n-uno ribo ; an lèu souna li gendarmo. Aquéu belèu que pagara pèr lis autre.



Aquest estiéu, tóuti se plagnon di pougneduro di mouissau ; sèmblo que n'i'a'gu mai que d'abitudo, d'aquéli pichot mouissau negre que lis entendes pas zounzouna mai qu'an lèu fa de te devouri.

Autre flèu, es aquéu gusas de Couvide que nous aura pas leissa passa l'estiéu tranquile. En mai d'acò, lou gouvèr que dis blanc un jour e negre l'endeman e que fan tout pèr vous coustregne d'ana vous faire vacina, rèn lis arrèsto ; enfuscon li gènt lis un contro lis autre ; sabe pas mounte anan !

Zóu, parlen d'aurre, que siéu en trin de m'encagna touto souleto....

« I'a ges de marrit tèms que noun passo... »

Ai legi sus la telaragno l'istòri d'un chin que si mèstre avien perdu, estènt en vacanço en Savoio. L'an espera, cerca, mai de bado..E quàuqui jour pus tard, un vesin ié mando uno telefounado pèr ié dire que soun chin lis esperavo davans soun oustau, dins lou Gard. Avié fa 380 kiloumètre !

Pèr lou moumen, aquest estiéu avèn agu quàuqui pichòti plueio qu'an fa de bèn ; avèn pas tant pati de la secaresso que lis àutris estiéu. Mai es en Alemagno e en Bèugico qu'an agu d'inoundacioun espetaclouso emé de coulado de terro qu'an tout empourta sus soun passage ; un desastre.





Lou fiò e l'aigo : vaqui dos malemparado que nous menaçon tóuti e que se n'en pòu gaire apara.

Pichot malur pèr iéu, ma galino Gigi a defunta. Quet tristun ! Aquelo galino èro pas coume lis autre ; amavo mies la coumpanié dis ome que dis àutri galino. Nous manjavo dins la man, rintravo dins l'oustau pèr nous segui, que siegue pèr la porto o pèr la fenèstro.




Li bèsti an tambèn si pichòti misèro : un de mi cat ei revengu un matin en panardejant ; ai lèu vist qu'èro sa pauto de darrié dóu coustat dre que ié fasié mau ; l'ai mena encò dóu veterinàri que l'a bèn eisamina : ges de mourdeduro coume lou cresiéu, simplamen d'artròsi. Coume iéu, l'artròsi dóu geinoui dre ! I'ai douna de remèdi quàuqui jour pièi i'ai croumpa de crouqueto especialo pèr facilita la moubileta ; e coumenço d'ana mies ; crese que iéu tambèn vau manja d'aquéli crouqueto ; se fan de bèn au cat, podon pas me faire de mau !



Michello


...Óublidas pas tambèn de counsulta noste blog sus la telaragno ; n’en vaqui l’adrèisso : http://www.blogdemagrand.blogspot.fr


Idèio de presènt: « lou cascavèu » rouman istouri en francès e prouvençau que poudès demanda à l’assouciacioun « Lou Pont de garanço ». 



samedi 4 septembre 2021

Lou journalet dóu Pont de Garanço N°101: « Sian en pleno reviscoulado! » Jun 2021



Au fiéu de l’aigo



Las d’èstre counfina, tre lis autourisacioun assegurado, avèn pres, ma femo e iéu, noste tandem coucha pèr parti sus li vio verdo à la descuberto de noste tant poulit païs.

Li sacocho e la remorco cargado e acroucado à noste velò, sian parti long dóu Rose sus la « Via Rhona ». la toco finalo èro d’ajougne lou la dóu Bourget e fin-finalo lou d’Annecy.

La proumiero estapo nous menè à Pont Sant Esperit amé soun pont que n’en finis pas d’encamba lou Rose. Pèr acò, avèn travessa lou celebre vignarès de Castèu Nòu dóu Papo, amé si colo de femo e d’ome que desmaiencavon li vigno : travai alassant mai indispensable. Sian arriba à la fin dóu tantost ; lou sèr, i’aguè un pau d’animacioun dins la vilo pèr festeja la duberturo di restaurant.

Long dóu Rose, à la sousto de la circulacioun, avèn lou lendeman, pouscu ajougne Lou Pouzin. A miejour, avèn rescountra un ome e sa femo de l’Islo de la Reunioun. Èron parti en avioun dusqu’à Gibraltar, pèr travessa à velò touto l’Espagno. Countuniavon sou viage dusqu’à Lille pèr ié retrouba si drole.




Après lou Rose, vaqui l’Isèro que la vio verdo seguis dusqu’à Grenoble. Avèn dourmi dins uno couchado en pleno campagno dóu coustat de Castèu Nòu sus Isèro. En plen repaus à la sousto d’un tihóu, veguerian alor arriba uno veituro amé un couple e uno persouno ajado. N’an sourti de causo : fuguerian forço tafura. I’avié un pargue gounflable, de couissin, de cuberto coulourado, de titèio e n’en passe. Fin finalo, chascun prenguè dins la veituro un pichot chin, pas mai gros qu’un cat e lou despausè amé forço precaucioun e afeicioun dins lou pargue.

L’estapo seguento nous menè dusqu’à Grenoble pèr un camin de verduro dintre de camp de nouguié. Apara de touto circulacioun, l’estapo fuguè facilo ; tournèron trouba Grenoble e sa plaço Grenette, coumoulo de jouine.

Lendeman, avèn segui lou mountagnage de la Chartrouso pèr fin-finalo trouba noste couchage au pèd de la dènt de Crolle. Pousquerian alor aluca li noumbrous parapentiste que viroulejon de longo en proufichant di courrènt mountant.

L’estapo seguènto nous menè au la dóu Bourget en passant pèr Chambery. Z’Ais li Ban nous aculiguè lou sèr. L’oustalarié qu’avien causi èron dins soun centre : Pèr l’ajougne, falié prene une carriereto estrecho amé d’escalié. Lou gentun de soun oste nous rassegurè ; Nous douné tambèn l’adreisso d’un restaurant pèr lou sèr.

Pèr ajougne lou la d’Annecy, nous indiquè uno routo que countournavo la mountagnado. Fuguerian tenta, mai lou regreterian : i’aguè sus aquelo routo forço veituro e camioun. Uno errour de dirèicioun nous faguè meme prene tout près d’Annecy uno pourcioun de routo forabandido i velò; fuguerian pas fièr e forço bourroula. Descubriguerian alor Annecy , poulido vilo au bord de soun la.

La recoumpènso de nostis esfors èro au bout de 500km de pedalage, davans nòstis iue .

La darriero estapo nous permeteguè d’ajougne Sant Jan de Maurieno ounte nosto veituro nous esperavo.

Me remembre aro la rescontre à Chambery d’un ome forço intriga pèr noste atalage : nous aprenguè que fasié èu-tambèn de biciéucleto e qu’avié fa plusiour fes lou Mont Ventour e que s’aprestavo à parti pèr uno autro escourregudo.

De retour à Vedeno pensan adeja à l’escourregudo seguento !


                                                                    Michèu




                 La crounico dóu descounfinamen


Nous vaqui tourna mai desencacalausa, desentoupina, descounfina.... Osco !


La vido reprèn pau à cha pau. I terrasso di cafè li gènt an l'èr urous ; li magasin soun dubert, e de fes que i'a se vèi uno renguièro de gènt qu'espèron pèr pousqué rintra. Fau respeta la jaujo, valènt à dire : pas tóuti en meme tèms....qu'aquéu gusas de couvid es encaro aqui que varaio....

E d'aquéu tèms, is Estat Uni, i'a de gènt vacina qu'aganton lou couvide, e n'i'a meme que n'en moron... Alor, dequé se passo ? Perdequé tout acò ?

Sian pa'ncaro sourti dóu fangas...

Pèr parla d'aurre, tout aro ai vist uno de mi tartugo faire sis iòu ; acò duro proun de tèms : coumenço pèr chausi un rode, ounte de segur la terro es pas trop duro, e la cavo emé si pauto de darrié qu'an tres arpo ; se la terro ei trop seco, i'escampo sis ourino pèr fin de la pousqué cava. E cavo que cavaras, fai uno meno de pichot pous de cinq à dès centimètre de founs, pièi se ié bouto dessus e quicho tant que pòu pèr faire sourti sis iòu ; pèr mies quicha, rintro la tèsto dins la carabesso ; l'iòu ei bèn blanc, un pau mai gros qu'uno óulivo. N'a fa cinq, à de rèng, pièi quouro saup qu'a fini, se bouto mai à l'obro pèr tapa lou trau :toujour emé si pauto de darrié rasclo lou sòu tout à l'entour dóu pous e mando la terro dins lou trau en la quichant bèn emé si pauto ; acò duro encaro un brave moumen, e quouro a feni, se vèi quasimen plus rèn, alor s'en vai à sis afaire.



Pèr vuei, avien anouncia de pluieio, mai lou cèu ei tout blu, me demande se l'an pas pantaiado...Faudra arrousa, que coumenço de faire un pau caud, ei pas lou moumen de tout leissa seca.

Sabe pas ço que se passo, mi roso , li que soun margaiado de rouge founsa et de blanc, soun rousigado avans meme d'èstre coumpletamen espandido. Un tavan ?

Un ami m'a manda un tros de journau qu'esplico qu'es à coumta de 1956 que fuguè decida de plus faire bèure d'alcol is enfant à l'escolo ! Aquéu mouvamen igieniste arribè dis Estat-Uni d'Americo e la Franço se n'ispirè ( decisioun de l'Acadèmi de Medecino dóu 7 Febrié de 1956); se ramentan tóuti l'episòdi dóu got de la que chasqu'enfant se vesié óufri à l'escolo, bono-di Moussu Mendès-France qu'èro proumié Menistre. Avien ramplaça lou vin pèr de la..


.


Dins lou journau, la semano passado : lou voulur s'èro endourmi au pèd dóu lié d'uno jouino femo, e ço que destressounè aquelo persouno, es que lou voulur rounflavo fort ; alor sourtiguè de soun apartamen, e dins lou courredou descurbiguè de saco emé d'afaire siéuno que lou voulur avié prepara pèr lis empourta, soulamen, coume avié proun begu, la som l'agantè...E fuguè li gendarmo que lou derevihèron pèr lou mena à la gendarmarié s'esplica sus tout acò !

Mouralita : bèure o rauba, fau chausi !

Encaro is Estat Uni : un pescaire qu'acampavo de lingoumbau à trege mètre de founs fuguè engouli pèr uno baleno !

Pèr chanço pèr éu, la baleno l'escupiguè gaire après, escap d'aquéu viage !

Acò vous ramento quaucarèn ?

Tout d'uno me soun vengudo en memòri li venturo de Pinouquiò....



Dimenche, èrian lou 13 de Jun, ai ausi uno cigalo pèr lou proumié cop de la sesoun, em'uno semano d'avanço sus lou calendié. Es verai que fai bèn caud, e qu'aquelo calourasso es arribado d'un cop.

Aièr, dins moun jardin, ai vist un fasme ; acò n'es uno d'estranjo bestiouleto ! Aquéu d'aqui semblavo tout bèu just uno busco seco e en mai d'acò boulegavo gaire.


A coumta de dimenche van leva lou «  curbo-fiò » e vuei èro plus oublija de s'empega lou masque sus la caro quouro sian deforo, Quet plasé de vèire sourrire li gènt pèr carriero ! Osco !

Belèu qu'es la debuto de la fin ?

Michello


Li planto que vouiajon.....


Li planto an toujour vouiaja ; autro-fes, de boutanisto saberu anavon dins de païs fourestié pèr esploura e adurre de nouvèlli planto qu'assajavon d'apaïsa au nostre. A l'ouro d'aro, emé lou desveloupamen dis escàmbi dóu negòci e tambèn li vouiage touristi, li planto vouiajon coume de passagié clandestin. Ei souvènt de grano que soun mesclado à de semènço o que se desplaçon acroucado i vèsti o encaro i penèu di veituro, dis avioun, di camioun, e que toumbon à l'asard. Mai tóuto reüssisson pas à greia, o se i'arribon, à s'apaïsa...

Demié tóuti li planto que crèisson au nostre ( dins tout noste païs) i'aurié à quaucarèn proche milo cinq cènt planto qu'aurien estado introuducho, que siegue voulountarimen o noun, e n'i'a soulamen un pèr cènt, d'aquélis espèci qu'an pouscu s'apaïsa. Mai lou proublèmo ei que souvènt aquélis espèci an lèu fa de se revela envahissènto e de veni destourba lis ecousistèmo en plaço.

Vaqui quàuquis eisèmple :


L'ambrousìo ! N'avés tóuti entendu parla bord que s'estènt revelado dangeirouso pèr la santa, lou gouvèr an estigança un prougramo d'enfourmacioun e de derrabage. Èro arribado un proumié cop au siècle 19èn, de grano mesclado à d'àutri grano de semenço, pièi au siècle 20èn, dóu tèms di dos guerro, mesclado au manja di chivau de la cavalarié Americano. Aqui, aguè lèu fa de s'espandi , e coume afeciouno li rode fres, s'es instalado subre-tout long de la Valèio dóu Rose, mai perèu pau à cha pau dins tout lou païs, dins lis ermas, l'orle di champ, li culturo. (li viro-soulèu).

Chasco planto proudus un fube de pichòti grano que soun espandido pèr lou vènt, li bèsti, la terro que se carrejo d'un coustat à l'autre, e tambèn pèr d'àutri biais. Acò costo uno fourtuno à la soucieta.

Mai leva de l'ambrousìo que se n'en parlo forço, i'a un fube d'àutri planto que se soun istalado e que soun vengudo envahissènto, coume de planto eigassièro que li gènt croumpon pèr l'adournamen de si bacin o de sis aquarion, pièi que li jiton dins la naturo ounte van envahi lis estang, li rode ounte i'a d'aigo dourmènto.

la jacinto d'aigo

la jussìo

N'i'a uno, tambèn, uno planto escalarello que fai de poulidi flour roso, qu'ei vendudo pèr l'adournamen dis autin e pèr oumbreja di terrasso e que de sgur s'es escapado di jardin pèr s'espandi subre tout en ribo dis aigo ounte escalo is aubre e lis estoufo. Es pèr acò qu'es estado subre-noumado : lou bourrèu dis aubre .



Basto ! Poudriéu vous n'en counta coume acò jusquo à deman...

S'acò vous agrado, poudrés veni vèire l'espousicioun d'aquéli planto le dimenche 3 d'Óutobre au castèu de la Capello, dins lou pargue de l'Arbousièro à Castèu Nòu de Gadagno.

Michello


..